1. पशुसंवर्धन

मत्स्यपालनात एअरेटर यंत्राचा वापर आणि महत्त्व

KJ Staff
KJ Staff


भारत हा कृषी प्रधान देश आहे, त्यामुळे भारतातील शेतकरी बांधव शेतीसाठी जोड व्यवसाय म्हणून मत्स्यपालन, शेळीपालन, कुक्कुटपालन आणि दुग्ध व्यवसाय करतात. भारतामध्ये मत्स्य शेती साठी खूप मोठ्या प्रमाणात वाव आहे आणि महाराष्ट्रात सुद्धा खूप मोठ्या प्रमाणात मत्स्यपालन केले जाते. मासे हे एक चांगले प्रथिनेयुक्त अन्न आहे. भारतामध्ये सुद्धा मासे हे खूप मोठ्या प्रमाणात खातात, त्यामुळे मत्स्य संवर्धन करण्यासाठी खूप वाव आहे.  पूर्वीपासून मासेमारी हा उद्योग खूप मोठ्या प्रमाणात केला जातो. तथापि, सध्या मत्स्य व्यवसायमध्ये निर्माण झालेल्या समस्या गेल्या कित्येक दशकांत वेगाने वाढल्या आहेत.

मुळात एक फायदेशीर आणि टिकाऊ उद्योग म्हणून पाहिल्या जाणाऱ्या मत्स्यपालन उद्योगात आता मोठ्या समस्या आणि आव्हाने उध्दभवत आहेत. विशेषता तांत्रिक प्रगती आणि वातावरणातील बदलांमुळे जलचर्यावर दिवसंन  दिवस परिणाम झालेले दिसत आहे. तर मत्स्यपालन करण्यासाठी वापरल्या  जाणाऱ्या पाण्यासाठी काही विशिष्ट गुणधर्म आवश्यक आहेत, त्यातील विरघळलेला प्राणवायु हा सर्वात महत्वाचा गुणधर्म आहे. आणि आधुनिक मत्स्यपालनात पाण्यात विरघळणारे प्राणवायू राखणे खूप महत्त्वाचे आहे. 

वायूमिश्रकाचे तत्व

प्राणवायू द्रव्यमान हस्तांतरण प्रक्रियेची ऊर्जा कार्यक्षमता सुधारण्याच्या प्रयत्नात वेगवेगळ्या प्रकारचे एअरेटर्स विकसित केले गेले आहेत. हे वायूमिश्रक पाण्यामध्ये हवा किंवा प्राणवायू निर्माण करण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारचे वायूमिश्रक यंत्र केले गेले आहेत.प्रामुख्याने दोन तत्त्वांवर कार्य करतात.

  • हवेत पाणी शिंपडून वायूमिश्रक म्हणजे पॅडल व्हील एअरेटर, उभ्या पंप, पंप स्प्रेयर, गुरुत्वाकर्षण वायूमिश्रक इ.
  • हवेला पाण्यात बुडवून वायूमिश्रक अर्थात प्रोपेलर एस्पिर्रेटर, विलीन वायूमिश्रक प्रणाली इ.
  • वायूमिश्रक हे एक प्राणवायु किंवा हवा पाण्यामध्ये प्राणवायु पुरवठा करते आणि ते माश्यासाठी खूप महत्वाचा घटक आहे. पाण्यामध्ये प्राणवायुचे विरघळण्याचे तीन चरण प्रक्रिया म्हणून संबोधले जाईल.
  • पाण्यातील विषारी द्रव काढण्यास मदत करतो.
  • पाण्यातील विषारी द्रव हवेच्या माध्यमातून काढण्यास मदत करतो.
  • इंटरफेसपासून द्रव मध्ये प्राणवायुचे स्थानांतरण करतो.

पॅडल व्हील एअरेटर (वायूमिश्रक)

वायूमिश्रक म्हणजे पाण्यातील प्राणवायुचे प्रमाण वाढविण्याची प्रक्रिया होय. ही एक यांत्रिक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे पाण्याचे आणि वायुमंडलीय हवेच्या माध्यमातून पाण्यात मिसळले जाते. वातावरणाचा संपर्क किंवा पाण्यात हवेचे संबंध या प्रक्रियेदरम्यान या व्यतिरिक्त पाण्याचे प्राणवायु सामग्री वाढवते.

तलावाच्या पाण्यात प्राणवायुची पातळी कमी झाल्यास माशांच्या सामान्य चयापचयातील, वाढीसाठी, उपभोग करण्याच्या आणि चयापचय करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. कमी घनतेच्या मत्स्य पालन प्रणालीमध्ये वायूमिश्रक तेवढी आवश्यकता नसते, पण जास्त घनतेच्या मत्स्यपालनसाठी वायूमिश्रक खूप हे अतिआवश्यक असते. आधुनिक मत्स्यपालन प्रणालीमध्ये, प्राणवायु च्या मदतीने माश्याच्या तलावामधील पाण्याची योग्य प्राणवायु पातळी राखतात येते.

विरघळलेला प्राणवायु

पाण्यामध्ये विसर्जित प्राणवायु पाण्यातील वायूयुक्त अवस्थेत विरघळलेल्या प्राणवायुचा प्रमाणात संदर्भित करते. पाण्यामध्ये टिकून राहणे आणि माश्यांच्या वाढीसाठी व जलीय जीवांसाठी हे सर्वात आवश्यक आहे. बहुतेक मत्स्यपालन प्रणालीची उत्पादन क्षमता विसर्जित प्राणवायु निश्चित करते. म्हणूनच विरघळलेला प्राणवायु हा पाण्याची गुणवत्ता व्यवस्थापनामधील आजवरचा सर्वात महत्वाचा आणि मुख्य घटक मानला जातो. हे मिलीग्राम/लिटर किंवा पीपीएम मोजमापाद्वारे दर्शविले जाते. जेव्हा पाण्याची पातळी ५ पीपीएमपेक्षा कमी होते तेव्हा ते जलीय जीवांवर दबाव आणते. शिवाय, जेव्हा त्याचाआकार १-२ पीपीएमपेक्षा कमी असतो तेव्हा बहुतेक जलचर जीव  यांना धोकादायक ठरतो.


वायूमिश्रकाचे  महत्त्व

  • माश्याच्या तलावातील व टाकीतील, पाण्याचे ऑक्सीजनचे प्रमाण वाढण्यास मदत होते.
  • वायूमिश्रकनामुळे माश्याचे उत्पादनाचा दर वाढविण्यासाठी.
  • पाण्यामधील इतर जीवच्या माध्यमातून (organisms) द्वारे झाल्याने दबाव कमी करयासाठी मदत होते.
  • मत्स्य संवर्धनाच्या टाकीमध्ये विषारी वायूचा नायनाट करण्यात भूमिका बजावते.
  • तलावातील नैसर्गिक नुकसान (सेंद्रीय नाश) व तळाशी असलेली घाण नियंत्रत करतो.
  • वायूमिश्रकामुळे तलावातील घनता जास्त ठेवता येते.
  • वायूमिश्रकामुळे माश्याचे जगण्याचे प्रमाण वाढते.
  • माश्याची रोग प्रतिकार शक्ती वाढण्यास मदत होते.
  • माश्यांना रोगराईपासुन वाचवते.
  • माश्याच्या टाकीतील पाणीचा स्तर (stratification) आणि प्रतिबंधित करते.

वायूमिश्रकाचे (एअरेटर) प्रकार

वायूमिश्रक करण्यासाठी वापरली जाणारी साधने किंवा उपकरणे असा उल्लेख आपण करतो. पाणी हवायुक्त करणे किंवा पाण्यामध्ये हवा दिल्यामुळे पाण्यातील विरघळली जाणारी प्राणवायू सामग्री वाढेल. सध्या, जलवाहिन्यांद्वारे वायूंचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. जरी वायुमार्गांचे बरेच प्रकार आहेत, ते सामान्यत: चार प्रकारांमध्ये विभागले गेले आहेत.

१) गुरुत्वाकर्षण प्रकारे वायूमिश्रक

गुरुत्वाकर्षनाच्या प्रकारमध्ये वारे गुरुत्वाकर्षणाच्या मदतीने पाणी आणि वायु यांच्यातील संपर्क वाढ. या दोघांमधील संपर्क क्षेत्र वाढल्यामुळे हवेपासून अधिक प्राणवायू वाहू लागतात. या प्रकारच्या वायूमिश्रकाचा जास्त करून तलावामध्ये याचा वापर करतात. पण हे मत्स्यपालनात मोठ्या प्रमाणात वापरले जात नाही.

२) पृष्ठभाग वायुवाहक वायूमिश्रक

वायूमिश्रक हे पाण्याचे विसर्जित प्राणवायू सामग्री वाढविण्यासाठी तलावाची पृष्ठभाग वरती किंवा हवेत फवारणी केली जाते. पाण्याच्या पृष्ठभागावरील लाट निर्माण होऊन त्यामुळे हवा आणि पाणी यांच्यातील संपर्क वाढतो. पॅडल-व्हील एअरेटर्स हे पवनचक्कीच्या प्रकारसारखे असते. ते बहुतेकदा कोळंबीच्या संवर्धनात मोठ्या प्रमाणात वापरतात.

३) डिफ्यूझर प्रकार वायूमिश्रक

यामध्ये एअर कंडिशनर/कॉम्प्रेसर आणि एक स्प्रेडर समाविष्ट आहे. हे पाण्यावरती बुडबुडे स्वरूपात टाकलेले हवा किंवा प्राणवायू त्यालाच डिफ्यूझर वायूमिश्रक असे म्हणतात. यामध्ये बुडबुडेच्या माध्यमातून प्राणवायूचा पुरवठा पाण्यामध्ये केला जातो. जेव्हा बुडबुडेला तलावाच्या सखोल भागात बुडावाला जातो तेव्हा ते पाणी आणि हवेच्या दरम्यानच्या संपर्क वेळात वाढवते. तसेच, जर लहान बुडबुडे असतील तर ते संपर्क क्षेत्र वाढवतील. अशाप्रकारे वायूमिश्रक हे कमी सखोल तलावांसाठी उपयुक्त होत नाहीत.

४) टर्बाईन प्रकारचा वायूमिश्रक

प्रोपेलरच्या रूपात एक रोटर पाण्यात बुडला जातो. एका खिडकीच्या शाफ्टच्या मदतीने रोटर मोटरशी जोडलेला जाते. जेव्हा हे रोटर पाण्यात फिरते यामुळे पाण्यामध्ये चक्र निर्माण होते त्याद्वारे पाणीमध्ये प्राणवायू उत्तेजित होते. हे सहसा शेलफिश आणि शेलफिशच्या संगोपनात वापरले जाते.

वायूमिश्रकावर परिणाम करणारे घटक

  • प्रत्यक्ष घटक
    या घटकात मध्ये वायुप्रवाह एकाच  वेळेस एकमेकस परस्पर संबंध होतो. प्रत्यक्ष घटक जेणे करून पाण्यातील प्राणवायू चे प्रमाण वाढवण्यास मदत करते. पाण्याचा आणि हवेचा संपर्क होऊन त्याचे मिश्रण होऊन प्राणवायू तयार होतो. प्रत्यक्ष घटकामुळे पाण्याचा आणि हवेचा दबाव निर्माण होऊन थेट पाण्यामध्ये वायूमिश्रक प्रभावित करण्यास मदत करतो.
  • अप्रत्यक्ष घटक
    अप्रत्यक्ष घटक हे नकारात्मकपणे एअरफ्लोशी संबंधित आहेत. याचा अर्थ असा की जेव्हा हे घटक वाढतात तेव्हा प्राणवायू चे प्रमाण कमी होते किंवा पाण्यात विसर्जित होते. पाण्याचे तापमान, खारटपणा आणि इतर विद्राव्य पदार्थांची वाढ झाल्यामुळे पाण्यातील प्राणवायूचे प्रमाण कमी होते.

निष्कर्ष

मत्स्यपालन करण्यासाठी लागणारे साधने तितकेच महत्त्वाचे असतात. त्यापैकी एक म्हणजे वायूमिश्रक यंत्र हे पाण्यामध्ये प्राणवायू तयार करतो. त्याच बरोबर पाण्यातील रासायनिक घटकावरती नियंत्रण करते. मत्स्य संवर्धन हे यशस्वी करण्यासाठी वायूमिश्रक यंत्रचा खूप मोलाचा वाटा मानला जातो. हे यंत्र पाण्याची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यास मदत करते आणि विसर्जित प्राणवायू निश्चित करते. महाराष्ट्रामध्ये काही शेतकरी बांधव आधुनिक मत्स्यपालन करतात त्यासाठी वायूमिश्रक यंत्र हे अत्यंत उपयोगी आणि फायदेशीर पडू शिकते.

आधुनिक मत्स्यपालनत वायूमिश्रक यंत्र हे उपयोग केला तर मत्स्य तलावामध्ये जास्त घनता ठेऊ शिकतो. त्यामुळे माश्याची वाढ व उत्पादन चांगल्या प्रकारे होवू शकते. भविष्यात पाण्याची गुणवत्ता व्यवस्थापनाविषयी अधिक माहिती करणे गरजेचे आहे आणि मत्स्य शेतकऱ्यांना जागरूकता होणे गरजेचे आहे. जर मत्स्यपालनामध्ये वायूमिश्रक यंत्रचा वापर केला तर माझ्या सर्व मत्स्य शेतकरी बांधवाना याचा कोठा फायदा होऊ शिकतो.

लेखक:
भोसले रामेश्वर व्यंकटराव
संशोधन विद्यार्थी, मत्स्य महाविद्यालय व संशोधन संस्था, थुतुकुडी, तामिळनाडू
9834711920 
वाघमारे किशन वसंतराव
सहाय्यक मत्स्य विकास अधिकारी, अमरावती, महाराष्ट्र

Like this article?

Hey! I am KJ Staff. Did you liked this article and have suggestions to improve this article? Mail me your suggestions and feedback.

Share your comments

आमच्या न्यूसलेटरचे सदस्य व्हा. शेती संबंधीत देशभरातील आताच्या बातम्या मेलवर वाचण्यासाठी आमच्या न्यूसलेटरची सदस्यता घ्या.

Subscribe Newsletters