कर्नाटकातील टिपटूर येथे भारतीय अ‍ॅग्रो इंडस्ट्रीज फाउंडेशन कॅम्पसमधील 200 किलोवॅट अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स प्रकल्प.

लहान व सीमांत शेतकऱ्यांना सामूहिक उद्यमाद्वारे सशक्त करण्याच्या भारताच्या प्रयत्नांत शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO) हा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ म्हणून उदयास आला आहे. त्यांच्या क्षमतेची दखल घेत भारत सरकारने 2020 मध्ये ‘१०,००० शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO) स्थापना आणि प्रोत्साहन योजना’ ही केंद्रीय योजना सुरू केली, ज्याचा उद्देश देशभरातील शेतकरी समूहांचे संस्थात्मक बळकटीकरण करणे हा होता. 2025 च्या सुरुवातीस या योजनेने 10,000 एफपीओ स्थापन करण्याचे उद्दिष्ट पूर्ण केले, जे देशातील संघटित शेती उद्योगवृद्धीच्या दृष्टीने एक महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरले.

अलीकडेच, फेब्रुवारी 2026 मध्ये जर्मनीतील नुरेम्बर्ग येथे आयोजित जगातील अग्रगण्य सेंद्रिय उत्पादन प्रदर्शन BIOFACH 2026 मध्ये भारतीय पॅव्हेलियनमध्ये 67 सह-प्रदर्शकांसह एफपीओंचा सहभाग होता. यावरून या क्षेत्रातील त्यांचा वाढता सहभाग स्पष्ट होतो.

सध्या भारतात नोंदणीकृत एफपीओंची एकूण संख्या सुमारे 18,000 आहे. त्यापैकी 1,100 पेक्षा जास्त एफपीओंनी वार्षिक 1 कोटी रुपयांपेक्षा अधिक व्यवसाय उलाढाल साध्य केली आहे, ज्यातून त्यांची व्यावसायिक क्षमता आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत परिवर्तन घडवून आणण्याची ताकद दिसून येते. तथापि, मोठ्या संख्येने एफपीओ अजूनही निष्क्रिय आहेत किंवा सातत्यपूर्ण उत्पन्नाच्या अभावामुळे आर्थिक तणावाला सामोरे जात आहेत. परिणामी, त्यांना कार्यकारी खर्च भागवणे आणि बाजारातील बदलांना प्रतिसाद देणे कठीण जाते. यामुळे स्थिरता किंवा बंद होण्याची स्थिती निर्माण होते. उत्पन्नाच्या स्रोतांचे विविधीकरण एफपीओंना आर्थिक स्थैर्य देण्यासाठी आणि दीर्घकालीन टिकाव सुनिश्चित करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.

या पार्श्वभूमीवर, अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स—म्हणजेच सौर फोटोव्होल्टाईक (PV) प्रणाली आणि शेती क्रियाकलाप एकाच ठिकाणी एकत्रित करणारी पद्धत—एफपीओंना पुनरुज्जीवित करण्याची एक आशादायी संधी देते. पिकांची लागवड आणि सौर ऊर्जानिर्मिती एकत्र करून अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स जमिनीचा दुहेरी वापर शक्य करते आणि अन्न व स्वच्छ ऊर्जा यांचे एकाच वेळी उत्पादन साध्य करते..

कर्नाटकातील कोलार येथील कृषी विज्ञान केंद्रात सेंटर फॉर स्टडी ऑफ सायन्स, टेक्नॉलॉजी अँड पॉलिसी (CSTEP) तर्फे आयोजित अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स विषयक क्षमता-विकास कार्यशाळा.

महत्त्वाचे म्हणजे, एफपीओ-नेतृत्वाखालील अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स मॉडेलमुळे शेतकरी संघटनांना केवळ जमीन भाड्याने देण्याऐवजी प्रकल्पात गुंतवणूक करून मालकी हक्क मिळवण्याची संधी मिळते. मालकीमुळे वीज निर्मितीतून मिळणारे उत्पन्न समुदायातच राहते आणि एफपीओची संस्थात्मक क्षमता व मालमत्ता आधार अधिक मजबूत होतो.

या दृष्टिकोनाचे एक प्रमुख उदाहरण म्हणजे भारतातील सर्वात मोठे एफपीओ सह्याद्री फार्म्स, ज्यांनी नाशिक येथे द्राक्ष व सिट्रस लागवडीवर लक्ष केंद्रित करून 250 किलोवॅट अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स प्रकल्प उभारला आहे. ‘अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्ससाठी DeveloPPP उपक्रम’ उपक्रमाचा भाग असलेल्या या पायलट प्रकल्पाने दाखवून दिले की सौर पीव्ही आणि बागायती शेती यांचे एकत्रीकरण शक्य आहे आणि मूल्यसाखळी मजबूत करू शकते. सह्याद्री फार्म्सचा अनुभव इतर एफपीओंसाठी मार्गदर्शक ठरू शकतो.

एफपीओ-नेतृत्वाखालील अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स मॉडेलचे फायदे अनेक आहेत. वीज विक्रीतून नियमित उत्पन्न मिळण्यासोबतच, उत्पादित वीज पिक प्रक्रिया आणि साठवण सुविधा—जसे की कोल्ड स्टोरेज, सुकवणे, चाफ, मिलिंग आणि पॅकेजिंग यंत्रणा—चालवण्यासाठी वापरता येते. अशा सुविधांना साधारणपणे 8–10 रुपये प्रति किलोवॅट-तास या दराने वीज घ्यावी लागते, त्यामुळे अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्समधून निर्मित वीज वापरणे अत्यंत किफायतशीर ठरते.

पशुपालन क्षेत्रातील, विशेषतः दुग्ध व्यवसायातील एफपीओंना अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्समुळे मोठा फायदा होऊ शकतो. सौर पॅनेलखाली गवत आणि कडधान्ये यांसारखे चारा पिकवून वर्षभर दर्जेदार पशुखाद्य पुरवठा सुनिश्चित करता येतो. तसेच उत्पादित वीज बल्क मिल्क चिलर्स, दूध पॅकेजिंग युनिट्स आणि इतर मूल्यवर्धन सुविधांसाठी वापरता येते, ज्यामुळे ऊर्जा खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होतो आणि संपूर्ण दुग्ध मूल्यसाखळी मजबूत होते, परिणामी शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढते.

प्रकल्प वित्तपुरवठ्यासाठी, एका एफपीओने एकूण खर्चाच्या सुमारे 30% हिस्सा इक्विटी स्वरूपात उभारणे अपेक्षित असते. एफपीओ-नेतृत्वाखालील अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्स मॉडेल स्वीकारल्यास, उर्वरित भांडवल पीएम कुसुम, कृषी पायाभूत सुविधा निधी (AIF), सवलतीच्या कर्ज योजना, अनुदान, कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी उपक्रम आणि इम्पॅक्ट गुंतवणूकदार यांच्या साहाय्याने उभारता येते. अशा विविध आर्थिक सहाय्यामुळे एफपीओंना जोखीम व्यवस्थापन करत आवश्यक भांडवल मिळवणे शक्य होते.

समुदायाच्या मालमत्तेवरील नियंत्रण मजबूत करून हे मॉडेल ग्रामीण आर्थिक सक्षमीकरण आणि नवीकरणीय ऊर्जा स्वीकार यांना गती देते.

या मॉडेलचा विस्तार करण्यामध्ये मोठी क्षमता आहे. त्यासाठी हळद, बटाटा, चहा आणि द्राक्ष यांसारख्या पिकांशी संबंधित एफपीओंवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे, जिथे कापणीनंतर प्रक्रिया व मूल्यवर्धनाची मोठी संधी आहे. तसेच कोरडवाहू, अर्ध-कोरडवाहू आणि पावसावर अवलंबून प्रदेशांतील एफपीओंनाही प्राधान्य दिले पाहिजे. 2025 पर्यंत भारतात सुमारे 800 महिला-नेतृत्वाखालील एफपीओ आहेत—त्यांच्यावर विशेष लक्ष देऊन ग्रामीण महिलांचे सक्षमीकरण साध्य करणे महत्त्वाचे आहे..

वरील उपाययोजनांव्यतिरिक्त, तांत्रिक, आर्थिक आणि कार्यकारी बाबींवर सर्व एफपीओ सदस्यांना जागरूक करण्यासाठी आणि कौशल्यवृद्धी करण्यासाठी जनजागृती मोहीम, प्रशिक्षण कार्यशाळा आणि अभ्यासभेटी आयोजित करणे आवश्यक आहे. तसेच प्रकल्प संकल्पना आणि अंमलबजावणीच्या टप्प्यात तांत्रिक व नियामक अडचणींवर मात करण्यासाठी संस्थात्मक सहकार्य देणे गरजेचे आहे.

भारताच्या स्वच्छ ऊर्जा संक्रमणात अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्सला महत्त्वाची भूमिका देण्यात आली आहे. सप्टेंबर 2025 मध्ये पीएम कुसुम २.० च्या भविष्यासंदर्भात आयोजित उच्चस्तरीय चर्चेत नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाने नॅशनल अ‍ॅग्रीफोटोव्होल्टाईक्स मिशन प्रस्तावित केला आहे, जो यावर्षी सुरू होण्याची शक्यता आहे. हा एफपीओंसाठी एक योग्य काळ आहे, ज्यामध्ये ते अ‍ॅग्रीव्होल्टाईक्सची क्षमता वापरून समुदाय-नेतृत्वाखालील, हरित आणि सक्षम ग्रामीण अर्थव्यवस्था उभारू शकतात.

लेखक: सुहास सत्यकिरण

सूहास सत्यकिरण हे सेंटर फॉर स्टडी ऑफ सायन्स, टेक्नॉलॉजी अँड पॉलिसी (CSTEP) मधील नवीकरणीय ऊर्जा विभागातील विश्लेषक आहेत.

पुणे, प्रतिनिधी- राज्यातील केळी उत्पादक शेतकरी सध्या मोठ्या संकटातून जात आहेत. लाखो रुपये खर्च करून उभी केलेली केळीची बाग विक्रीअभावी अडचणीत सापडली आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील अनिश्चितता आणि इराण-अमेरिका तणावामुळे निर्यातीत अडथळे निर्माण झाले असून त्याचा परिणाम थेट शेतकऱ्यांवर होत आहे.

महाराष्ट्रातील जळगाव, सोलापूर, नाशिक तसेच मराठवाड्यातील अनेक भागांमध्ये केळीचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेतले जाते. सोलापूर जिल्ह्यातील करमाळा, जेऊर, टेंभुर्णी तसेच इंदापूर परिसर हा केळीचा पट्टा म्हणून ओळखला जातो. या भागात मोठ्या प्रमाणावर शेतकरी केळीची लागवड करतात.

एका एकर केळी लागवडीसाठी साधारण १.५ ते २ लाख रुपयांपर्यंत खर्च येतो. खत, औषधे, मजुरी, सिंचन, वाहतूक आणि पॅकिंग या सर्व बाबींवर मोठी गुंतवणूक करावी लागते. मात्र सध्या केळीला अपेक्षित बाजारभाव मिळत नसल्याने शेतकरी आर्थिक संकटात सापडले आहेत.

केवळ आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीच नव्हे, तर स्थानिक बाजारातील व्यापाऱ्यांचा दबावही शेतकऱ्यांसाठी मोठे आव्हान ठरत आहे. बाजारात केळीचे उत्पादन वाढले की काही व्यापारी मुद्दाम दर कमी करून खरेदी करतात, असा आरोप शेतकऱ्यांकडून केला जात आहे. त्यामुळे केळीच्या घडाला उत्पादन खर्चही निघत नसल्याची स्थिती निर्माण झाली आहे.

त्यातच दिवसेंदिवस खतांचे दर गगनाला भिडत असल्याने शेतीचा खर्च प्रचंड वाढला आहे. त्यामुळे अनेक शेतकरी केळी लागवड कमी करून पर्याय म्हणून ऊस शेतीकडे वळताना दिसत आहेत. गेल्या दोन वर्षांपासून सातत्याने तोटा सहन करावा लागत असल्याने शेतकऱ्यांमध्ये नाराजी वाढत आहे.

आज अनेक सुशिक्षित तरुणांना नोकऱ्यांच्या संधी कमी मिळत असल्याने त्यांनी आधुनिक शेतीकडे पाऊल टाकले आहे. ठिबक सिंचन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि सुधारित वाणांचा वापर करून शेतीत मोठी गुंतवणूक केली जात आहे. मात्र शेतीतून योग्य उत्पन्नच मिळत नसेल, तर तरुण पिढीचा शेतीवरील विश्वास डळमळीत होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

अवकाळी पाऊस, गारपीट, वाढते तापमान, नवनवीन किडी व रोग यामुळे शेतीचे नुकसान वाढत आहे. या नैसर्गिक संकटांमधून सावरणे शेतकऱ्यांसाठी दिवसेंदिवस कठीण होत चालले आहे. शासनाकडून पीक कर्जमाफी जरी झाली तरी शेतकरी ज्या आर्थिक अडचणीत आहे, त्यातून पूर्णपणे बाहेर पडणे कठीण असल्याचे चित्र आहे.

कारण शेतीसाठी लागणारे जवळपास सर्वच इनपुट — खत, औषधे, उपकरणे आणि इतर साहित्य — शेतकऱ्यांना GST भरूनच खरेदी करावे लागतात. मात्र शेतकऱ्याने उत्पादित केलेला शेतीमाल विकताना त्याला त्या स्वरूपात कोणताही GST फायदा मिळत नाही. त्यामुळे उत्पादन खर्च वाढत असताना उत्पन्न मात्र स्थिर किंवा कमी होत आहे.

जर अशीच परिस्थिती कायम राहिली, तर येत्या काळात उत्पादन वाढ तर दूरच राहील; उलट अनेक शेतकरी फक्त स्वतःच्या गरजेसाठीच शेती करण्याचा निर्णय घेतल्यास नवल वाटणार नाही. अशा परिस्थितीत देशात आधुनिक शेती आणि शेतकरी विकासाची धोरणे ही फक्त कागदावरच मर्यादित राहण्याची भीती व्यक्त होत आहे.

या पार्श्वभूमीवर शासनाने तातडीने हस्तक्षेप करून निर्यात सुलभ करणे, बाजारपेठ स्थिर ठेवणे, इनपुट खर्चावर नियंत्रण आणणे आणि शेतकऱ्यांना हमीभाव देणे आवश्यक असल्याची मागणी शेतकरी संघटनांकडून होत आहे.

दरम्यान, “लाखोंचा खर्च करूनही योग्य बाजारभाव मिळत नसेल, तर शेती कशी टिकवायची?” असा संतप्त सवाल केळी उत्पादक शेतकरी उपस्थित करत आहेत.

लेखक- नितीन रा. पिसाळ

Farmer The Journalist

राष्ट्रीय कृषी मीडिया- कृषी जागरण, पुणे विभाग

“फिलेट” हा शब्द फ्रेंच भाषेतून आला आहे, ज्याचा अर्थ धागा किंवा पट्टी असा होतो. फिलेट काढल्यानंतर उरलेल्या हाडांच्या चौकटीचा (frame) वापर स्वादिष्ट फिश स्टॉक तयार करण्यासाठी केला जातो. सतत वेगाने पोहणाऱ्या (उदा. मॅकरेल) माशांमध्ये आढळणारा लाल स्नायू पांढऱ्या स्नायूपेक्षा अधिक पोषक घटक आणि लिपिड्सने समृद्ध असतो. फिश फिलेट म्हणजे हाडे आणि त्वचा काढलेला मासाचा भाग, परंतु काही प्रजातींमध्ये त्वचा-युक्त फिलेटही सामान्य आहेत. फिलेटिंग म्हणजे साधारणपणे माशाच्या बाजूने हाडांपासून मांस वेगळे करण्याची प्रक्रिया. फिश फिलेट हे तयार करणे सोपे असून विविध पदार्थांमध्ये वापरता येते, त्यामुळे ते जगभरातील पाककृतींमध्ये लोकप्रिय आहे.

फिश फिलेटला बेक, तळणे, ग्रिल, स्टीम, पोच अशा अनेक पद्धतींनी शिजवले जाऊ शकते.फिश फिलेटिंगचा इतिहास शेकडो वर्षांपूर्वीचा आहे. जसजसे मासेमारी तंत्र आणि पाककला विकसित होत गेले, तसतसे या प्रक्रियेतही सुधारणा झाली. पूर्वी हातातील साध्या उपकरणांनी फिलेट काढले जात असे, तर आज स्वयंचलित यंत्रांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. एक मनोरंजक गोष्ट म्हणजे फिलेटची जाडी आणि आकार हे माशाच्या प्रजाती आणि कापण्याच्या विशिष्ट पद्धतीनुसार बदलतात. त्यामुळे शिजण्याचा वेळ आणि टेक्स्चर देखील बदलते.

माशाच्या फिलेटमधील पोषकघटकांची रचना ही त्या माशाच्या प्रजातीवर अवलंबून बदलते. सामान्यतः मासळीच्या स्नायू ऊतींमध्ये पाणी, प्रथिने, मेद (फॅट) आणि खनिजे असतात. प्रथिनांचे प्रमाण साधारणत: जास्त असते आणि ती मानवी आरोग्यासाठी आवश्यक अमिनो आम्लांचे महत्त्वपूर्ण स्रोत असतात. मासळीतील मेदाचे प्रमाण प्रजातीप्रमाणे बदलते—कॉडसारख्या माशांमध्ये वसा खूप कमी असते, तर साल्मनसारख्या माशांमध्ये ते जास्त आढळते. मासळीतील ओमेगा-३ फॅटी आम्ले—EPA (इकोसापेंटेनोइक अॅसिड) आणि DHA (डोकोसा हेक्सेनोइक अॅसिड)—ही पॉलीअनसॅच्युरेटेड फॅट्स असून त्यांचे आरोग्यदायी फायदे वैज्ञानिक संशोधनांद्वारे सिद्ध झाले आहेत. ही फॅटी आम्ले जळजळ (इन्फ्लेमेशन) कमी करणे, मेंदूची कार्यक्षमता सुधारणे, तसेच दीर्घकालीन आजारांचा धोका कमी करणे यासाठी उपयुक्त ठरतात. माशांमधील पारा सारख्या दूषित पदार्थांचे प्रमाण हे त्या माशांच्या आहार, वय आणि अन्नसाखळीतल्या स्थानावर अवलंबून ठरते.

तक्ता १. फिश फिलेटचे सर्वसाधारण पोषणमूल्य घटक (प्रति १०० ग्रॅम खाद्य भाग)

घटक	कमी चरबीयुक्त मासा (उदा. कॉड)	जास्त चरबीयुक्त मासा (उदा. सॅल्मन)
आर्द्रता (%)	७८-८२	६५-७२
प्रथिने (ग्रॅम)	१८-२०	१८-२२
वसा (ग्रॅम)	०.५-२.०	१०-१५
EPA +DHA (मि.ग्रॅ.)	२००-४००	१०००-२०००
व्हिटामिन डी(मायक्रोग्रॅ.)	१-३	८-१५
खनिजे	कॅल्शियम, फॉस्फरस, सेलेनियम	कॅल्शियम, फॉस्फरस, सेलेनियम

फिश फिलेट आज केवळ एक खाद्य पदार्थ नसून आरोग्य, सोय, विविधता आणि व्यावसायिक संधी यांचा संगम बनला आहे. त्यामुळे अलीकडच्या काळात याची मागणी देशांतर्गत तसेच जागतिक बाजारपेठेत झपाट्याने वाढताना दिसते. जसे-जसे उपभोक्त्यांची जीवनशैली अधिक व्यस्त होत आहे आणि आरोग्याबाबत जागरूकता वाढत आहे, तसे पौष्टिक, सोयीस्कर आणि स्वादिष्ट खाद्यपदार्थांची मागणीही वाढत आहे. या आवश्यकता लक्षात घेऊन फिश फिलेट एक महत्त्वपूर्ण आणि बहुउपयोगी खाद्य उत्पादन म्हणून पुढे येत आहे. फिश फिलेट म्हणजे मासळीचा तो भाग जो हाडे आणि कातडी वेगळे करून तयार केला जातो. या प्रक्रियेमुळे अनेक प्रकारचे मूल्यवर्धित (Value Added) आणि नवोन्मेषी (Innovative) फिश प्रोडक्ट्स तयार करणे शक्य होते. तसेच, फिश फिलेट ग्राहकांना हाडविरहित मासळीचा स्वच्छ व सोयीस्कर पर्याय देतो, तर उद्योगांना उच्च-गुणवत्तेचे प्रीमियम फूड प्रोडक्ट्स तयार करण्याची संधी प्रदान करतो. पोषण, चव, व्यावसायिकता आणि तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने फिश फिलेट आज खाद्य नवोपक्रमाच्या क्षेत्रात नवीन प्रकारचे खाद्यपदार्थ आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांची निर्मिती करण्याचा मजबूत पाया बनला आहे.

मूल्यवर्धित मासे उत्पादनांमध्ये फिश फिलेटची भूमिका

फिश फिलेट (हाडविरहित मासळीचा भाग) आज मूल्यवर्धनाच्या क्षेत्रात अत्यंत महत्त्वाची आणि केंद्रस्थानी भूमिका बजावत आहे. हे केवळ प्रोसेसिंग सुलभ करत नाही, तर ग्राहकांची सुविधा, चव आणि गुणवत्ता यांची गरजही प्रभावीपणे पूर्ण करते.

उच्च-गुणवत्तेची कच्ची सामग्री

फिश फिलेट हाडे व कातडीविरहित असल्यामुळे थेट प्रोसेसिंग, विविध प्रयोग आणि नवोन्मेषासाठी उपयुक्त ठरते. त्यामुळे उत्पादनाची बनावट (texture) आणि चव अधिक उत्तम राखली जाते.

बहुपयोगी वापर

फिश फिलेटचा वापर अनेक प्रकारच्या मूल्यवर्धित उत्पादनांसाठी केला जातो, जसे फिश फिंगर, फिश लॉलीपॉप, फिश नगेट्स, फिश बर्गर व पॅटी, रेडी-टू-कुक फिश करी, फिश सॉसेज, रेडी-टू-ईट सीफूड स्नॅक्स
यामुळे नव्या प्रकारचे आणि विविध चवींतील उत्पादनांची निर्मिती सुलभ होते.

ग्राहक-अनुकूल उत्पादन

आजचे ग्राहक हाडविरहित, स्वच्छ आणि पटकन शिजणारे खाद्य पर्याय पसंत करतात. फिश फिलेट या सर्व निकषांवर पूर्ण उतरते. त्यामुळे फिश फिलेटवर आधारित उत्पादनांची बाजारातील मागणी सतत वाढत आहे.

प्रोसेसिंग आणि साठवण सुलभता

फिश फिलेटला त्वरित गोठवणे (IQF), फ्रीझिंग किंवा व्हॅक्यूम पॅकिंगद्वारे दीर्घकाल सुरक्षित ठेवता येते. यामुळे ते RTE (Ready-to-Eat) आणि RTC (Ready-to-Cook) उत्पादनांसाठी अतिशय उपयुक्त ठरते.

निर्यात व उद्योगासाठी लाभदायक

बोनलेस फिश उत्पादनांची आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठी मागणी आहे. फिश फिलेट स्वरूपात मासळीची निर्यात करणे सोपे, स्वच्छ आणि आर्थिकदृष्ट्या फायद्याचे असते. त्यामुळे समुद्री खाद्य उद्योगात नफा व रोजगाराच्या संधी वाढतात.

पोषणाचा उत्तम स्रोत

फिश फिलेटमध्ये उच्च दर्जाचे प्रथिने, ओमेगा-3 फॅटी आम्ले, जीवनसत्त्व D, खनिजे
यांचे मुबलक प्रमाण असल्यामुळे ते आरोग्यासाठी अत्यंत लाभदायक आहे.

फिश फिलेट आधारित नवोन्मेषी उत्पाद

फिश लॉलीपॉप :

फिश लॉलीपॉप हा एक स्वादिष्ट, आकर्षक आणि कुरकुरीत सीफूड स्नॅक असून बाहेरून खमंग व आतून मऊ असा त्याचा पोत असतो. त्याचे विशेष प्रस्तुतिकरण (स्टिकवर सर्व्ह करणे) पाहुण्यांना, विशेषतः मुलांना, अत्यंत आकर्षक वाटते आणि म्हणूनच ते “लॉलीपॉप”सारखे दिसते व खाण्यास मजेदार वाटते. ही रेसिपी सोपी आणि झटपट तयार होते, कारण ती काही मोजक्या आणि घरात सहज उपलब्ध होणाऱ्या साहित्याने तयार करता येते. फिश लॉलीपॉपमध्ये फिश फिलेटचे मऊ तुकडे मसाल्यांत मेरिनेट करून, कुरकुरीत बॅटरमध्ये डुबवून, स्टिकवर लावून डीप-फ्राय केले जातात. हे उत्पादन अशा लोकांसाठी उत्तम पर्याय आहे ज्यांना पारंपरिक पद्धतीने मासे खायला आवडत नाहीत, पण काहीतरी नवीन, आकर्षक आणि चवदार खाण्याची इच्छा असते. यासोबत टार्टर सॉस, मयोनीज, चिली सॉस किंवा इतर कोणत्याही डिपिंग सॉसबरोबर सर्व्ह केल्यास त्याची चव आणखी खुलते. फिश लॉलीपॉप हा प्रथिनांनी भरपूर असल्यामुळे तो एक पौष्टिक आणि हेल्दी नॉन-वेज स्नॅक मानला जातो.

साहित्य (ग्रॅममध्ये  )

मॅरिनेशनसाठी साहित्य
क्रमांक	साहित्य	मात्रा (gm)
१.	फिश फिलेट	२५० gm
२.	लिंबूरस	१५ gm
३.	आलं–लसूण पेस्ट	५ gm
४.	लाल तिखट	२.५ gm
५.	हळद	०.७५ gm
६.	मीठ	चवीनुसार
बॅटरसाठी साहित्य
७.	मैदा	३० gm
८.	कॉर्नस्टार्च	१६ gm
९.	बेकिंग पाउडर	२ gm
१०.	मीठ	१ gm
११.	पाणी	आवश्यकतेनुसार
इतर साहित्य
१२.	तेल	आवश्यकतेनुसार
१३.	ब्रेडक्रम्ब	१००gm
१४.	स्टिक/स्क्युअर	10–12 नग (फिशचे तुकडे लावण्यासाठी)

 बनवण्याची पद्धत

- एका बाऊलमध्ये फिशचे तुकडे घ्या. त्यात लिंबाचा रस, आलं-लसूण पेस्ट, लाल तिखट, हळद, मीठ व बारीक चिरलेली कोथिंबीर घालून सर्व साहित्य नीट मिसळा. मसाले फिशमध्ये चांगले मुरण्यासाठी हे मिश्रण २०–३० मिनिटे मॅरिनेट करून ठेवा.

- दुसऱ्या बाऊलमध्ये मैदा, कॉर्नस्टार्च, बेकिंग पावडर आणि मीठ एकत्र करा. त्यात थोडे-थोडे पाणी घालत गुळगुळीत व जाडसर बॅटर तयार करा. बॅटर इतके जाड असावे की ते फिशच्या तुकड्यांना नीट चिकटेल.

- मॅरिनेट केलेल्या प्रत्येक फिशच्या तुकड्याला बॅटरमध्ये बुडवा व त्यामध्ये एक स्क्युअर किंवा काडी घाला.

- कढईत तेल गरम करा व मध्यम आचेवर फिश लॉलीपॉप सोनेरी व कुरकुरीत होईपर्यंत तळा. नंतर टिश्यू पेपरवर काढून अतिरिक्त तेल शोषून घ्या.

फिश फिंगर

फिश फिंगर हा एक लोकप्रिय सीफूड स्नॅक किंवा स्टार्टर असून तो फिश फिलेटपासून तयार केला जातो. फिश फिलेट्सना विविध मसाल्यांमध्ये मॅरिनेट करून ब्रेडक्रम्ब्समध्ये घोळवले जाते व नंतर ते कुरकुरीत होईपर्यंत तळले किंवा बेक केले जातात. याचा बाहेरील भाग खुसखुशीत तर आतून मऊ व रसाळ असतो, त्यामुळे याला खास चव येते. फिश फिंगर तयार करणे सोपे असून लहान मुलांमध्येही ते खूप लोकप्रिय आहे. हे टार्टर सॉस, मेयोनीज किंवा टोमॅटो केचपसोबत सर्व्ह केले जाते. फिश फिंगर हे प्रथिनांचा चांगला स्रोत असून स्नॅक, पार्टी स्टार्टर किंवा रोल्समध्येही वापरता येते.

साहित्य (ग्रॅममध्ये )

क्रमांक	साहित्य	मात्रा (gm)
१.	फिश फिलेट	२५० gm
२.	लिंबूरस	१५ gm
३.	आलं–लसूण पेस्ट	५ gm
४.	लाल तिखट	५ gm
५.	हळद	१ gm
६.	मीठ	चवीनुसार (३-४ gm)
७.	कॉर्नफ्लोअर	२० gm
८.	मैदा	२० gm
९.	ब्रेडक्रम्ब्स	५०gm
१०.	तेल	आवश्यकतेनुसार

 बनवण्याची पद्धत

- फिश फिलेट लांबट, बोटासारख्या (फिश फिंगर) आकाराच्या पट्ट्यांमध्ये कापा.

- त्यावर लिंबाचा रस, मीठ, आले-लसूण पेस्ट, लाल तिखट, हळद आणि काळी मिरी पूड घालून चांगले मिसळा.

- हे मिश्रण20–30 मिनिटे मॅरिनेट होण्यासाठी ठेवा.

- मैदा आणि कॉर्नफ्लोअर एकत्र करून थोडे पाणी घालूनमध्यम घट्ट, गुळगुळीत पीठ/घोल तयार करा (खूप पातळ नसावा).

- प्रत्येक मॅरिनेट केलेला फिश फिंगर प्रथम या घोलात बुडवा आणि नंतरब्रेडक्रम्ब्समध्ये नीट घोळवा

- कढईत तेल गरम करा.

- मध्यम आचेवर फिश फिंगर्ससोनेरी आणि कुरकुरीत होईपर्यंत तळा.

- तळलेले फिश फिंगर्स टिश्यू पेपरवर काढा, जेणेकरून अतिरिक्त तेल निघून जाईल.

फिश नगेट्स

फिश नगेट्स हे एक लोकप्रिय मूल्यवर्धित मत्स्य उत्पादन आहे, जे फिश फिलेटपासून तयार केले जाते. चवीनुसार मसाले मिसळून फिलेटचे छोटे-छोटे तुकडे किंवा आकर्षक आकार दिले जातात. त्यानंतर त्यावर ब्रेडक्रम्ब्स किंवा बॅटरचे कोटिंग करून ते डीप फ्राय किंवा बेक केले जातात, जोपर्यंत ते सोनेरी आणि कुरकुरीत होत नाहीत. सोपी तयारी, सौम्य चव आणि कुरकुरीत पोत यामुळे फिश नगेट्स लहान मुले तसेच प्रौढांमध्येही अतिशय लोकप्रिय आहेत.फिश नगेट्स स्नॅक, अ‍ॅपेटायझर किंवा संपूर्ण जेवणाचा भाग म्हणून परोसे जाऊ शकतात. हे विशेषतः फास्ट फूड, फ्रोजन फूड बाजारपेठा आणि शालेय आहार (स्कूल लंच) यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात. समान आकार, आकर्षक रूप आणि सौम्य चव यामुळे फिश नगेट्स हे मत्स्य उद्योगातील मूल्यवर्धनासाठी एक आदर्श उत्पादन ठरते. यामुळे विपणनात वाढ, कच्च्या मालाचा अपव्यय कमी होणे आणि ग्राहकांमध्ये जास्त आकर्षण निर्माण होणे शक्य होते.

सामग्री (ग्रॅममध्ये)         

क्रमांक	साहित्य	मात्रा (gm)
१.	फिश फिलेट	२५० gm
२.	लसूण (ठेचलेला)	१२ gm
३.	आले (ठेचलेले)	५ gm
४.	हिरवी मिरची	५ gm
५.	लिंबाचा रस	१५ gm
६.	काळी मिरी पूड	२ gm
७.	मीठ	चवीनुसार (३-४ gm)
८.	कॉर्नफ्लोअर	२० gm
९.	मैदा	२० gm
१०.	ब्रेडक्रम्ब्स	५०gm
११.	तेल	आवश्यकतेनुसार

बनवण्याची पद्धत

- फिश फिलेट छोटे-छोटे तुकडे करा. ते स्वच्छ पाण्याने नीट धुऊन घ्या आणि अतिरिक्त पाणी निथळून घ्या.

- फिश फिलेटच्या तुकड्यांमध्ये आले, लसूण, हिरवी मिरची, लिंबाचा रस, मीठ आणि काळी मिरी पूड घालून चांगले मिसळा व हे मिश्रण15–20 मिनिटे मॅरिनेट होण्यासाठी ठेवा.

- एका भांड्यात मैदा आणि कॉर्नफ्लोअर एकत्र मिसळा. दुसऱ्या भांड्यात अंडे चांगले फेटून ठेवा. तिसऱ्या भांड्यात ब्रेडक्रम्ब्स ठेवा.

- मॅरिनेट केलेले फिश फिलेटचे तुकडे प्रथम मैदा-कॉर्नफ्लोअरच्या मिश्रणात घोळवा, नंतर अंड्यात बुडवा आणि शेवटी ब्रेडक्रम्ब्समध्ये नीट रोल करा.

- कढईत तेल गरम करा आणि मध्यम आचेवर नगेट्ससोनेरी व कुरकुरीत होईपर्यंत तळा.

- ओव्हन200°C तापमानावर प्रीहिट करा. नगेट्स बेकिंग ट्रेमध्ये ठेवा आणि 15–20 मिनिटे बेक करा. मध्ये एकदा उलटवा.

फिश बर्गर पॅटी

फिश बर्गर पॅटी हे एक लोकप्रिय मूल्यवर्धित मत्स्य उत्पादन आहे, जे फिश फिलेटपासून तयार केले जाते. फिश फिलेटला मसाले मिसळून चपटी, गोल आकाराची पॅटी बनवली जाते आणि ती शिजवून बर्गर बनमध्ये दिली जाते. ही पॅटी पारंपरिक मांस पॅटीपेक्षा अधिक आरोग्यदायी, हलकी आणि चविष्ट असून, प्रथिनांनी समृद्ध असते. फास्ट फूड उद्योग, कॅन्टीन, हॉटेल्स, फ्रोजन फूड बाजारपेठा तसेच घरगुती वापरासाठी फिश बर्गर पॅटीला मोठी मागणी आहे. ही पॅटी मत्स्य मूल्यवर्धनासाठी एक आदर्श उत्पादन असून, त्यामुळे विपणनात वाढ, रोजगारनिर्मिती आणि ग्राहकांना पौष्टिक अन्नाचा पर्याय उपलब्ध होतो

सामग्री (ग्रॅममध्ये)

क्रमांक	साहित्य	मात्रा (gm)
१.	फिश फिलेट	२५० gm
२.	कांदा	१०० gm
३.	लसूण (ठेचलेला)	१२ gm
४.	आले (ठेचलेले)	५ gm
५.	हिरवी मिरची	५ gm
६.	कोथिंबीर	१० gm
७.	लिंबाचा रस	१५ gm
८.	काळी मिरी पूड	२ gm
९.	मीठ	चवीनुसार (३-४ gm)
१०.	उकडलेला बटाटा	१०० gm
११.	कॉर्नफ्लोअर	२० gm
१२.	ब्रेडक्रम्ब्स (मिश्रणासाठी व कोटिंगसाठी)	१५०gm
१३.	अंडे	५० gm
१५.	तेल	आवश्यकतेनुसार

बनवण्याची पद्धत

- फिश फिलेट स्वच्छ पाण्याने धुवा. त्याचे बारीक तुकडे करा किंवा ग्राइंडरमध्ये हलकेच भरडसर वाटून घ्या.

- एका भांड्यात फिश फिलेट, कांदा, आले, लसूण, हिरवी मिरची, हिरवी कोथिंबीर, मीठ, काळी मिरी पूड, लिंबाचा रस, उकडलेला बटाटा, ब्रेडक्रम्ब्स आणि अंडे घाला.

- सर्व साहित्य नीट मिसळूनमळल्यासारखे घट्ट मिश्रण तयार करा.

- हातांना थोडे तेल लावून मिश्रणाचेमध्यम आकाराचे, गोल व चपटे पॅटी तयार करा.प्रत्येक पॅटी ब्रेडक्रम्ब्समध्ये नीट घोळवा, त्यामुळे बाहेरून कुरकुरीत पोत मिळेल.

- तव्यावर थोडे तेल घालून पॅटी दोन्ही बाजूंनीसोनेरी व कुरकुरीत होईपर्यंत परता किंवा ओव्हनमध्ये 180°C तापमानावर पॅटी 15–20 मिनिटे बेक करा.

             रोहिणी मुगळे^१, शुभम सोनी^१, राजीव राठोड^१ आणि सागर जोशी^२

• मत्स्य विज्ञान महाविद्यालय, मोर्शी, जि. अमरावती आणि २. मत्स्य विज्ञान महाविद्यालय, नागपूर

 

water conservation

भारतातील ग्रामीण जीवनाची घडी मोठ्या प्रमाणावर पाण्यावर अवलंबून आहे. शेती, पशुपालन, घरगुती वापर तसेच स्थानिक अर्थव्यवस्था या सर्वांचा थेट संबंध पाण्याशी आहे. पारंपरिक काळापासून तलाव, विहिरी, बंधारे आणि ओढ्यांद्वारे पावसाचे पाणी साठवले जात होते. ही व्यवस्था स्थानिक अनुभव आणि ज्ञानावर आधारित होती व अनेक वर्षे उपयुक्त ठरली. मात्र गेल्या काही दशकांत पावसाच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाले आहेत. कमी दिवसांत जास्त पाऊस, दीर्घ कोरडे कालावधी आणि अचानक येणारी अतिवृष्टी यामुळे पारंपरिक जलसंधारण पद्धती अपुऱ्या पडू लागल्या आहेत. त्यामुळे आज जलसंधारणाकडे अधिक शास्त्रीय आणि नियोजनबद्ध दृष्टीने पाहण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

पाणी साठते, पण टिकत का नाही?

अनेक गावांमध्ये पावसाळ्यात तलाव आणि शेततळी भरलेली दिसतात, परंतु उन्हाळा सुरू होताच ती वेगाने आटू लागतात. यामागे पाण्याचा अपव्यय, झिरपणातील अडथळे आणि विशेषतः पाण्यात साचणारा गाळ ही प्रमुख कारणे आहेत. गाळ साचल्यामुळे पाणीसाठ्यांची प्रत्यक्ष साठवण क्षमता हळूहळू कमी होत जाते. ही प्रक्रिया डोळ्यांना लगेच दिसून येत नाही, त्यामुळे बहुतेक वेळा गाळाची समस्या दुर्लक्षित राहते. परिणामी जलसंधारणाच्या रचना अस्तित्वात असूनही अपेक्षित लाभ मिळत नाही. अशा परिस्थितीत जलसाठ्यांची स्थिती अचूकपणे समजून घेण्यासाठी आधुनिक विज्ञानाची गरज प्रकर्षाने जाणवते.

मोजमापातून सुजाण जलव्यवस्थापन

आधुनिक विज्ञानाचा पाया मोजमाप, निरीक्षण आणि विश्लेषणावर आधारित आहे. आज विविध प्रकारचे सेन्सर वापरून पाण्याची पातळी, पाण्याचा प्रवाह आणि पाण्यातील गाळाचे प्रमाण सातत्याने नोंदवता येते. या माहितीच्या आधारे एखाद्या जलसाठ्याचे आयुष्य किती आहे, त्याची कार्यक्षमता कशी बदलते आणि देखभाल कधी आवश्यक आहे, हे ठरवता येते. पूर्वी अंदाजावर आधारित असलेले निर्णय आता आकडेवारीवर आधारित होऊ शकतात. त्यामुळे जलसंधारण अधिक अचूक, किफायतशीर आणि दीर्घकालीन बनते. याचा थेट फायदा शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाला होतो, कारण पाण्याचा वापर अधिक शहाणपणाने करता येतो.

ड्रोन तंत्रज्ञान : आकाशातून पाण्याचा आढावा

गेल्या काही वर्षांत ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वापर जलसंधारण क्षेत्रात वाढताना दिसत आहे. ड्रोनच्या मदतीने अल्प वेळेत मोठ्या क्षेत्राचा आढावा घेता येतो. तलावाचे क्षेत्रफळ, पाण्याची साठवण क्षमता, गाळ साचलेली ठिकाणे आणि शेततळ्यांची प्रत्यक्ष स्थिती हे सर्व स्पष्टपणे समजू शकते. विशेषतः लहान जलाशय आणि गावपातळीवरील पाणीसाठे यांसाठी हे तंत्रज्ञान खर्चिक न ठरता उपयुक्त ठरत आहे. एकदा मिळालेली माहिती भविष्यातील देखभाल, गाळ काढण्याचे नियोजन आणि पाण्याच्या वापराचे नियोजन यासाठी महत्त्वाचा आधार ठरते.

हवामान बदल आणि हवामान-स्मार्ट जलसंधारण

आज पावसाचे एकूण प्रमाण अनेक ठिकाणी फारसे कमी झाले नसले, तरी त्याचे वितरण असमतोल झाले आहे. काही दिवसांतच मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडत असल्यामुळे पाणी आणि माती वाहून जाते, तर नंतरच्या काळात तीव्र पाणीटंचाई जाणवते. या पार्श्वभूमीवर हवामानातील बदलांचा अभ्यास करून जलसंधारण रचना अधिक सक्षम करणे आवश्यक आहे. आधुनिक विज्ञानाच्या मदतीने भविष्यातील पावसाच्या पद्धतींचा अंदाज घेऊन जलसंधारण उपाययोजना आखता येतात. अशा शास्त्रीय आणि दूरदृष्टीपूर्ण पद्धतींना हवामान-स्मार्ट जलसंधारण असे म्हटले जाते.

शेतकरी आणि गाव पातळीवर होणारे फायदे

आधुनिक विज्ञानामुळे जलव्यवस्थापन अधिक पारदर्शक आणि परिणामकारक बनते. शेतकऱ्यांना पिकांसाठी योग्य वेळी योग्य प्रमाणात पाणी देणे शक्य होते. तलाव आणि शेततळी अधिक काळ पाणी साठवून ठेवू शकतात, ज्यामुळे उन्हाळ्यातील पाणीटंचाई कमी होते. तसेच शासनाच्या जलसंधारण योजनांचा प्रत्यक्ष परिणाम किती झाला आहे, हेही मोजता येते. परिणामी निधी, श्रम आणि नैसर्गिक संसाधनांचा योग्य वापर होतो आणि गावपातळीवर पाण्याबाबत सामूहिक निर्णय घेणे सोपे होते.

ग्रामीण जलसंधारण ही केवळ बांधकामांची प्रक्रिया नाही, तर ती सतत निरीक्षण, नियोजन आणि सुधारणा यांवर आधारित आहे. पारंपरिक ज्ञानाने पाणी साठवण्याची दिशा दिली, तर आधुनिक विज्ञानाने त्या प्रक्रियेला अचूकता आणि दीर्घकालीन टिकाव दिला आहे. या दोन्हींचा समन्वय साधल्यास ग्रामीण भागात शाश्वत पाणी व्यवस्थापन शक्य होईल आणि शेती तसेच ग्रामीण जीवन अधिक सुरक्षित बनेल.

आज पाण्याचे शास्त्रीय मोजमाप केले, तर उद्याची शेती अधिक सुरक्षित राहील. हेच आधुनिक जलसंधारणाचे खरे सूत्र आहे.

भारतीय शेतकऱ्यांना दर्जेदार शेतीसाहित्य आणि तज्ज्ञ मार्गदर्शन विश्वसनीय पद्धतीने उपलब्ध करून देण्याच्या ध्येयाने ‘संकल्प रिटेल स्टोअर्स’ हे कृषी-इनपुट क्षेत्रातील गेम-चेंजर म्हणून झपाट्याने पुढे आले आहेत. एकाच छताखाली बहु-ब्रँड कृषी उत्पादने उपलब्ध करून देत, संकल्प खऱ्या अर्थाने खरेदीसोबत सुविधा, विश्वास आणि सेवा देत आहे- ज्यामुळे शेतकऱ्यांना अतुलनीय मूल्य मिळत आहे.

सध्या पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश आणि महाराष्ट्र या सात राज्यांमध्ये 100 पेक्षा जास्त स्टोअर्स यशस्वीरित्या कार्यरत आहेत. पुढील दोन वर्षांत संपूर्ण भारतात 1,000 पेक्षा अधिक स्टोअरपर्यंत विस्तार करण्याचे उद्दिष्ट आहे. “सर्वोत्तम दर्जा, सर्वाधिक फायदेशीर किंमत आणि अतिउत्तम शेती सेवा” हे संकल्प रिटेलचे मुख्य ब्रीदवाक्य आहे- आणि याच विश्वासावर त्यांची वाढ वेगाने होत आहे.

संकल्पच्या मूल्यप्रस्तावाचे तीन शक्तिशाली आधारस्तंभ-

Agri Input: प्रामाणिकता, परवडणाऱ्या किंमती आणि विश्वासार्हता-

संकल्पकडे बियाणे, खते, पीक संरक्षण औषधे, विशेष पोषकद्रव्ये, पशुखाद्य आणि शेती अवजारे यांसह संपूर्ण कृषी उत्पादनांची श्रृंखला उपलब्ध आहे. स्थानिक विक्रेत्यांपेक्षा संकल्पची वेगळेपणाची ओळख म्हणजे केवळ प्रमाणात नाही, तर त्यांच्या 100% खात्रीशीर आणि मूळ उत्पादनांच्या हमीमध्ये आहे. संगणकीकृत बिलिंग, बाजारपेठेतील स्पर्धात्मक किंमती आणि मूल्यवर्धित ऑफर्स यामुळे शेतकऱ्यांना अधिक फायदा होतो.याशिवाय, प्रत्येक खरेदीसोबत मोफत शेती मार्गदर्शन दिले जाते, ज्यामुळे शेतकरी फक्त इनपुट खरेदी करत नाहीत तर त्याचा अधिक उत्पादनक्षम आणि नफा देणारा वापरही करू शकतात.

Farm Advisory: प्रत्येक स्टोअरमध्ये मोफत तज्ज्ञ मार्गदर्शन-

प्रत्येक संकल्प स्टोअरमध्ये एक स्वतंत्र कृषी-क्लिनिक असते, जिथे अनुभवी कृषी तज्ज्ञ मोफत वैयक्तिक सल्ला देतात. पेरणी पद्धती, पोषकद्रव्य व्यवस्थापन, कीड व रोग नियंत्रण, सिंचन नियोजन, फवारणी तंत्र यांसारख्या महत्त्वाच्या बाबींवर मार्गदर्शन केले जाते. ही ‘सल्ला प्रथम’ पद्धत शेतकऱ्यांमध्ये विश्वास निर्माण करते आणि दीर्घकालीन नातेसंबंध विकसित करते- ज्यामुळे केवळ उत्पादनच नाही तर ज्ञानाची जोडही मिळते.

Agri Services: आधुनिक शेतकऱ्यांसाठी एकत्रित सेवा-सुविधा-

इनपुट्स आणि सल्ल्यापलीकडे जाऊन, संकल्प एक असे सर्वसमावेशक ग्रामीण शेती-परिसर तयार करत आहे जो शेतकऱ्यांचा अनुभव अधिक सुलभ आणि प्रगत करतो. प्रत्येक स्टोअरमध्ये जलद माती परीक्षण, रिअल-टाइम हवामान माहिती आणि बाजारभावांची सुविधा उपलब्ध आहे. तसेच, लवकरच कृषी कर्जसाहाय्य, पीक विमा सहाय्य तसेच शेती इनपुट्सची प्रत्यक्ष जागेवर फवारणी/अर्ज सेवा सुरू करण्याची योजना आहे- ज्यामुळे शेतकऱ्यांना एकाच छताखाली संपूर्ण सोल्यूशन मिळेल.

संकल्प पार्टनर-

मित्रा बिझनेस मॉड्यूलद्वारे ग्रामीण उद्योजकतेची दारे खुली- भारतीय शेतीत तळागाळातील प्रगतीला चालना

भारतीय शेती आणि ग्रामीण बाजारपेठेचं स्वरूप जलदगतीने बदलत असताना, संकल्पने आपल्या अभिनव “पार्टनर-मित्रा बिझनेस मॉड्यूल”च्या माध्यमातून या परिवर्तनाचं नेतृत्व स्वीकारलं आहे. हा उपक्रम केवळ कृषी व पशुखाद्य उत्पादने विकण्यासाठीचा चॅनेल नाही- तर हा एक विकेंद्रित, शेतकरीमित्र वितरण मॉडेल आहे, जो ग्रामीण भागातील व्यक्ती आणि दुकानदारांना उद्योजकतेकडे नेण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे.

संकल्प पार्टनर मित्र Module म्हणजे काय?

या मॉडेलच्या केंद्रस्थानी दोन भूमिका आहेत-

संकल्प पार्टनर:

स्थानिक दुकानदार किंवा अ‍ॅग्रो/पशुखाद्य विक्रेते, जे त्यांच्या परिसरात संकल्पची उत्पादने विकतात.

संकल्प मित्र:

शेतीत रस असणारा कुणीही व्यक्ती मग तो शेतकरी असो, विद्यार्थी, कृषी पदवीधर किंवा स्थानिक प्रभावी व्यक्ती- ज्याला दुकानाची गरज नसते, पण तो आपल्या गावात संकल्पची उत्पादने प्रोत्साहनातून विक्रीस नवे ग्राहक जोडतो.

या दोन्ही घटकांमुळे ग्रामीण मागणी आणि उत्पादने यांमधील दरी कमी होत जाते आणि सर्वसमावेशक ग्रामीण व्यवसाय प्रणाली उभी राहते.

कसे कार्य करते?

संकल्प पार्टनरसाठी:

इच्छुक रिटेलर संकल्प अ‍ॅप किंवा फील्ड एक्झिक्युटिव्हद्वारे शेतकऱ्यांसाठी ऑर्डर नोंदवू शकतो. मंजुरीनंतर त्यांना “पार्टनर डिस्काउंट रेट”वर स्टॉक मिळतो, जो ते त्यांच्या दुकानातून थेट शेतकऱ्यांना किंवा स्थानिक ग्राहकांना विकतात.

संकल्प मित्रसाठी:

स्मार्टफोन असणारा कोणताही इच्छुक व्यक्ती अ‍ॅपमधून किंवा रेफरलद्वारे अर्ज करू शकतो. मित्रा WhatsApp, प्रत्यक्ष भेटी आणि ओळखीतून उत्पादने प्रोत्साहित करतात. ऑर्डर जवळच्या संकल्प पार्टनरकडून किंवा थेट कंपनीकडून पूर्ण होत असते आणि मित्राला प्रत्येक विक्रीवर कमिशन मिळते.

या मॉडेलचे प्रमुख लाभ-

स्थानिक युवक व शेतकऱ्यांना स्वावलंबी बनवणे

ग्रामीण तरुण, महिला आणि शेतकऱ्यांना अत्यल्प किंवा शून्य गुंतवणुकीतून उत्पन्नाचे साधन मिळते.

गावपातळीवरील रोजगारनिर्मिती-

लोकल विक्रीमुळे आर्थिक चक्र गावातच फिरते, स्थलांतर कमी होते आणि आर्थिक स्थैर्य वाढते.

नो इन्व्हेस्टमेंट, हाय रिटर्न-

मित्रांना गुंतवणूक लागत नाही आणि पार्टनरना उत्पादनानुसार ५ ते १०% पर्यंत मार्जिन मिळू शकते.

डिजिटल सबलीकरण-

संकल्प अ‍ॅपद्वारे पार्टनर आणि मित्र दोघांनाही लीड्स, ऑर्डर्स, कमिशन आणि इतर माहिती तत्काळ पाहता येते.

विश्वासार्ह आणि गुणवत्तापूर्ण उत्पादने-

पशुखाद्य, कृषी इनपुट्स आणि शेतमालावरील संशोधनाधारित उत्पादने असल्यामुळे ग्रामीण ग्राहकांचा विश्वास दृढ होतो.

प्रशिक्षण आणि सातत्यपूर्ण सहाय्य-

सर्व सदस्यांना आरंभीचे प्रशिक्षण, उत्पादन ज्ञान, विक्री मार्गदर्शन आणि अ‍ॅप/WhatsAppवर नियमित सपोर्ट दिला जातो.

समाजावर परिणामकारक प्रभाव-

या मॉडेलमुळे ग्रामीण पुरवठा साखळी मजबूत होते आणि आधुनिक, गुणवत्तापूर्ण कृषी उत्पादने सहज उपलब्ध होतात.

कोण सहभागी होऊ शकतात?

संकल्प पार्टनर-मित्रा मॉडेलमध्ये खालील व्यक्ती सहज सहभागी होऊ शकतात:

कृषी उत्पादने, पशुखाद्य किंवा औषधे विकणारे अ‍ॅग्री-रिटेलर्स व व्हेट फीड/मेडिसिन डीलर्स

कोणत्याही प्रकारचे दुकानमालक-

- मेडिकल स्टोअर

- किराणा दुकान

- हार्डवेअर दुकान

- सिमेंट / बिल्डिंग मटेरियल स्टोअर्स

- चहाची टपरी किंवा लहान शॉपी

अतिरिक्त उत्पन्न शोधणारे शेतकरी

 ग्रामीण युवक ज्यांची गावात चांगली ओळख किंवा नेटवर्क आहे

 महिला उद्योजिका व स्वयं-सहायता बचत गट (SHG) सदस्य

- पूर्वानुभव आवश्यक नाही- फक्त उत्साह, शिकण्याची तयारी आणि शेती समुदायासोबत काम करण्याची इच्छा असावी.

- कोणतेही लायसन्स आवश्यक नाही.

कसे सुरू करावे?

शामील होण्याची प्रक्रिया अगदी सोपी आहे:

 e-Sankalp App डाउनलोड करा

 Partner किंवा Mitra म्हणून अर्ज करा

 फक्त मूलभूत माहिती आणि लोकेशन सबमिट करा

 मंजुरी मिळताच कमाई सुरू करा

पर्यायाने, जवळच्या संकल्प फील्ड एक्झिक्युटिव्हशी संपर्क करूनसुद्धा ऑनबोर्डिंग करता येते.

संकल्प रिटेलचा ‘संकल्प मोबाईल अॅप’- शेतकऱ्यांचे डिजिटल सक्षमीकरण-

अनेक दशकांपासून संकल्प रिटेलने महाराष्ट्रासह सहा राज्यांतील शेतकऱ्यांचा विश्वास जिंकला आहे. खते, बियाणे, कीडनाशके आणि इतर शेतीसंबंधित साहित्य यांची विश्वसनीय सेवा देतानाच प्रत्येक स्टोअरमधून मार्गदर्शन आणि माहितीही पुरवली. आता याच विश्वासाला डिजिटल रूप देत संकल्पने ‘संकल्प मोबाईल अॅप’ लॉन्च केले आहे- ज्यामुळे शेतकऱ्यांना दुकानात मिळणाऱ्या सुविधा थेट त्यांच्या मोबाईलवर उपलब्ध होत आहेत.

स्टोअरचा अनुभव आता मोबाईलवर:

या अॅपच्या माध्यमातून शेतकरी कुठूनही आणि कुठल्याही वेळी आपला जवळचा संकल्प स्टोअर व त्याच्या सेवांशी जोडलेले राहू शकतात. अॅपमधील प्रमुख सुविधा अशा:

स्टोअरनिहाय प्रॉडक्ट ब्राउझिंग-

प्रत्येक शेतकरी आपल्या नोंदणीकृत स्टोअरशी जोडला जातो, ज्यामुळे उपलब्धता आणि अस्सल सामानाची खात्री राहते.

झटपट ऑर्डर बुकिंग-

खते, बियाणे, कीड/रोग संरक्षण उत्पादने, अवजारे, पशुखाद्य इ. काही क्लिकमध्ये मागवता येतात.

डिलिव्हरी ट्रॅकिंग-

रिअल-टाईम ट्रॅकिंगमुळे अनिश्चितता टळते आणि हंगामात नियोजन सुलभ होते.

पीक मार्गदर्शन आणि सूचना-

हंगामी सल्ला, तज्ज्ञांचे टिप्स आणि अद्यतने अॅपवरून थेट दिली जातात.

ऑर्डर इतिहास व पुनः-खरेदी सुविधा-

पूर्वीच्या खरेदींचा तपशील, खर्च आणि रिपीट ऑर्डर्स सहज पाहता येतात.

डिजिटल पेमेंट सुविधा-

भरोसेदार पेमेंट ऑप्शन्समुळे रोख पैशाची गरज कमी होते.

अॅप साधे, सोपे आणि स्थानिक भाषांमध्ये उपलब्ध असल्याने सर्व स्तरातील शेतकऱ्यांसाठी वापरण्यास सुलभ आहे.

संकल्पच्या बिझनेस मॉडेलला डिजिटल बळ:

संकल्पची संपूर्ण कार्यपद्धती ही विक्री केंद्रे, फील्ड स्टाफ आणि पार्टनर-मित्र नेटवर्क या तिन्हींच्या सामर्थ्यावर उभी आहे.

संकल्प पार्टनर:

दुकान असलेला स्थानिक विक्रेता जो संकल्पची उत्पादने विकतो.

संकल्प मित्र:

दुकान नसतानाही शेतकऱ्यांना संकल्पशी जोडणारा आणि कमिशन मिळवणारा व्यक्ती.

या मोबाईल अॅपमुळे या मॉडेलला एक नवी दिशा आणि पारदर्शकता प्राप्त झाली आहे. पहिल्यांदाच अॅपमध्ये पार्टनर आणि मित्र या दोघांनाही पुढील तपशील थेट पाहता येतात:

त्यांच्यामार्फत नोंद झालेल्या ऑर्डर्स

प्रत्येक विक्रीवरील कमिशन

महिन्या-निहाय कमाईचा सारांश

यामुळे उत्पन्नावरचा विश्वास वाढतो आणि प्रोत्साहन टिकून राहते.

जमिनीवरील अनुभव आणि प्रतिक्रिया:

अपच्या लाँचिंगवेळी संकल्पच्या प्रवक्त्यांनी सांगितले:

“संकल्प मोबाईल अॅप हे केवळ ऑनलाइन ऑर्डरिंगसाठी नाही. हे शेतकऱ्यांना माहिती, सुविधा आणि विश्वासार्ह पुरवठा त्यांच्या हातात देण्यासाठी आहे. आपल्या पार्टनर आणि मित्रांसाठी कमिशनची संपूर्ण पारदर्शकता आता अॅपमधूनच मिळते, त्यामुळे त्यांच्या प्रयत्नांचे फळ त्यांना त्वरित दिसते.”

शेतकऱ्यांचीही हळूहळू सकारात्मक प्रतिक्रिया मिळत आहे. महाराष्ट्रातील सोयाबीन शेतकरी श्याम म्हणतो:

“आधी मला कॉल करावा लागायचा किंवा फील्ड स्टाफची वाट बघावी लागायची. आता अॅपमध्येच उत्पादनं पाहतो, ऑर्डर देतो आणि अपडेट लगेच मिळतात. हंगामात काम खूप सोपं झालंय.”

आगामी दिशा:

गुणवत्ता आणि विश्वास दृढ ठेवण्यासाठी संकल्प रिटेलने आपला स्वतःचा ब्रँड- SANKALP सुरू केला आहे. बियाणे, पीक संरक्षण औषधे, स्पेशॅलिटी फर्टिलायझर्स आणि पशुखाद्य आदी श्रेणींतील ही उत्पादने आता संकल्पच्या स्टोअर्ससोबत प्रमुख ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मवरही उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे ब्रँडची पोहोच आणि प्रतिष्ठा अधिक वाढत आहे.

संकल्प केवळ वितरण जाळे निर्माण करत नाही, तर तो ग्रामीण भागावर आधारित, समाजाशी एकरूप असा कृषी-वाणिज्याचा परिसंस्था उभारत आहे. भारत स्मार्ट शेती आणि डिजिटल मार्केटकडे वाटचाल करत असताना, संकल्प पार्टनर-मित्रा मॉडेल याची खात्री करत आहे की ही प्रगती प्रत्येक गावापर्यंत आणि प्रत्येक शेतकऱ्यापर्यंत पोहोचेल.

समारोप व संदेश-

“तुमच्या गावात बदल घडवा- आजच संकल्प पार्टनर किंवा मित्र बना.”

संकल्प रिटेल ही केवळ दुकानांची साखळी नाही- ती शेतकऱ्यांच्या प्रगतीची भागीदार आहे. वाढतं जाळं, तंत्रज्ञानावर आधारित प्रक्रिया आणि तज्ज्ञांच्या साहाय्याने, संकल्प भारतातील कृषी-रिटेलची नव्या युगातील दिशा ठरवत आहे- एक स्टोअर, एक शेतकरी आणि एक उपाय यापासून सुरू होत.

ANKENY, Iowa, 29 सप्टेंबर 2025 – Albaugh, LLC ने आपला 2024 शाश्वतपणा अहवाल “Our Future is Rooted in Action” प्रकाशित केला, ज्यामध्ये कंपनीच्या मुख्य शाश्वतपणा स्तंभांमध्ये केलेल्या प्रगतीवर लक्ष केंद्रित केले आहे – यात सुरक्षा, पर्यावरण संरक्षण, प्रशासन, नैतिक मूल्ये आणि कर्मचारी विकास यांचा समावेश आहे.

Global Reporting Initiative (GRI) मानकांचा संदर्भ घेऊन तयार केलेला हा अहवाल संख्यात्मक डेटा तसेच वास्तविक उदाहरणे सादर करतो, ज्यातून Albaugh आपल्या जागतिक ऑपरेशन्समध्ये शाश्वतपणासाठी कसे पुढे जात आहे हे स्पष्ट होते. 

2024 मधील काही महत्त्वाचे यशाचे मुद्दे:

- कंपनीच्या Global Safety Audit Program च्या सुरूवातीस यशस्वी कामगिरी

- जागतिक प्लॅटफॉर्म वापरून Scope 3 उत्सर्जनाचे मोजमाप

- पुरवठा साखळीत बलपूर्वक श्रम आणि बालमजुरीविषयी वार्षिक निवेदनाद्वारे मानवी हक्कांची दृढ पूर्तता

मुख्य कार्यकारी अधिकारी Kurt Pedersen Kaalund म्हणाले,

“एक जागतिक शेती संरक्षण आणि बियाणे उपचार उपाय प्रदाता म्हणून, Albaugh च्या कामकाजात वाढती अन्नाची गरज भागवणे ही सुरक्षित उत्पादन प्रक्रिया आणि पर्यावरण संरक्षणासोबत जावं लागते. आमचा 2024 शाश्वतपणा अहवाल ठोस कृती दर्शवतो – कामाच्या ठिकाणी सुरक्षा सुधारण्यापासून शाश्वत उत्पादनांना प्रोत्साहन देण्यापर्यंत आणि मजबूत प्रशासन बळकटीकरण करण्यापर्यंत. हे सर्व उपक्रम केवळ आजच्या जबाबदाऱ्या पूर्ण करतात असं नाही, तर भविष्यात Albaugh ला शाश्वतपणा क्षेत्रातील विश्वासार्ह नेता म्हणून स्थानही मिळवून देतात.”

अहवालात सुविधा पातळीवर चालू पर्यावरण सुधारणा देखील नमूद आहेत, जसे की:

- उत्तर व दक्षिण अमेरिका येथे पॅकेजिंग वेस्ट कमी करणे आणि रीसायक्लिंग वाढविण्याचे उपक्रम

- Kunshan, China येथील नवीन वेस्टवॉटर ट्रीटमेंट आणि एक्झॉस्ट गॅस सिस्टममध्ये गुंतवणूक

कंपनीच्या कर्मचाऱ्यांप्रतीच्या बांधिलकीवर देखील भर दिला आहे, ज्यामध्ये:

- जागतिक स्तरावरील नैतिकता आणि अनुपालन प्रशिक्षण कार्यक्रम

- Lean Six Sigma प्रमाणपत्र मिळवण्याची संधी

- कर्मचारी सन्मानासाठी उपक्रम जसे की Brazil Leadership Academy आणि US Manufacturing Institute’s Women MAKE Awards मध्ये सहभाग

अहवालात सामुदायिक सहाय्य प्रकल्प देखील वर्णन केले आहेत, जे Albaugh च्या कर्मचार्‍यांना सशक्त करण्याची आणि कंपनी कार्यरत असलेल्या समुदायांना बळकटी देण्याची बांधिलकी दर्शवतात.

Kaalund पुढे म्हणाले,

“आगामी काळात, Albaugh ला अधिक आणि उच्च दर्जाचे अन्न पुरवण्याची, उत्पादनांच्या माध्यमातून शेतीत उत्पादन वाढवण्याची, पर्यावरणाचे संरक्षण करण्याची आणि समुदाय व ग्रहाला बळकटी देण्याची अनेक संधी आहेत. या अहवालातून दिसते की, शाश्वतपणा हा आमच्या मिशनचा मुख्य भाग आहे आणि आमच्या प्रभाव व यशामागील प्रेरक शक्ती आहे.”

अधिक माहितीसाठी किंवा Albaugh च्या शाश्वतपणा उपक्रमांविषयी जाणून घेण्यासाठी संपर्क साधा:
Stuart Feldstein, Executive Vice President/Deputy CEO, किंवा Mollie Tjelmeland, Director of Group Sustainability, +1-515-964-9444

Albaugh, LLC विषयी

Ankeny, IA मध्ये मुख्यालय असलेली Albaugh ही जगातील सर्वात मोठी खाजगी शेती संरक्षण उत्पादने पुरवणारी कंपनी आहे. Albaugh उत्तरेकडील अमेरिका, मेक्सिको/LATAM North, ब्राझील/पॅराग्वे, अर्जेंटिना/LATAM South, युरोप/MEA आणि चीन/आशिया/पॅसिफिक या प्रमुख कृषी भागात शेती संरक्षण आणि बियाणे उपचार उपायांची विस्तारित पोर्टफोलिओ ऑफर करते. Albaugh या बाजारपेठांना सपोर्ट करणाऱ्या जगस्तरीय बहुपरकारी उत्पादन प्लांट्स चालवते. अधिक माहितीसाठी भेट द्या:

भारत का किसान दिनभर खेत में मेहनत करता है।

वह अन्न उगाता है, देश को पोषित करता है… लेकिन खुद को दर्शन करने का मौका नहीं मिलता। ऐसी परिस्थितियों में 1975 में नागपुर के शिक्षक के. टी. मेश्रम (गुरुजी) ने ठान लिया.

“अमीर लोग हवाई जहाज से जाते हैं… उन्हें जाने दो…

लेकिन हमारे किसान को भी काशी-बद्रीनाथ देखने का हक है!”

और यहीं से जन्म हुआ- ‘तथागत ट्रैवल्स’ का!

आज यह कंपनी किसानों के लिए ‘यात्रा का आधार’ बन चुकी है।

किसान के लिए किफायती यात्रा- यही उनका उद्देश्य है!

- बजट में धार्मिक + ऐतिहासिक टूर

- शाकाहारी + मांसाहारी घरेलू भोजन

- ‘यात्रा पहले, भुगतान बाद!’- किस्तों की सुविधा उपलब्ध

- बस में गाने, भजन, मनोरंजन- और घर जैसा माहौल!

गांव-गांव के कई किसान परिवारों ने पहली बार काशी, हरिद्वार, द्वारका, बुद्धगया, लुंबिनी, राजस्थान, अमरनाथ की यात्रा तथागत की यात्राओं के माध्यम से ही की है।

किसानों का आशीर्वाद- और उद्योग जगत की भी सराहना!

- लोकमत टाइम्स का- Shining Star of नागपुर Award

- My FM 94.3 का- Business Excellence Award

- News India 24 का- विदर्भ गौरव अवॉर्ड.

- Radio City का- विदर्भ आइकॉन अवॉर्ड.

- MBS अमरावती का- धम्मभूषण अवॉर्ड.

- लेकिन सावधान- हमारे नाम का दुरुपयोग करने वालों से सावधान रहें! क्योंकि कुछ लोग तथागत ट्रैवल्स के नाम से झूठे SMS भेज रहे हैं।

-  बुकिंग करते समय केवल इस अधिकृत नंबर पर संपर्क करें: राजा मेश्राम- 9373286715 / 9595680585

हमारा पता- तथागत ट्रैवल्स

राहुल कॉम्प्लेक्स, शॉप नं. 72, बस स्टैंड चौक, होटल शिवाला के सामने, गणेशपेठ, नागपुर- 440018

वेबसाईट- https://www.tathagattravels.org

 

लेखक: नितीन रा. पिसाळ

कृषि पर्यटन व ग्रामीण विकास अभ्यासक
फार्मर जर्नलिस्ट - कृषि जागरण

प्रस्तावना

सेंद्रिय शेतीचे महत्त्व

आजच्या धावपळीच्या युगात वाढते शहरीकरण, अनिर्बंध जंगलतोड आणि बदलते जीवनमान यामुळे निसर्गाचा नाजूक समतोल ढासळला आहे. आकाश, वायू, जल, तेज आणि पृथ्वी या मूलभूत तत्त्वांवर होणाऱ्या अतिक्रमणाने ऋतूचक्र बिघडले, नविन प्रकारचे आजार बळावले आणि नैसर्गिक आपत्तींची तीव्रता वाढली. यामुळेच आजचा सजग मानव आपल्या आहाराकडे अधिक जाणीवपूर्वक पाहू लागला आहे. सेंद्रिय शेती आणि सेंद्रिय अन्न यांची मागणी झपाट्याने वाढताना दिसते. नैसर्गिक साधनांवर आधारित, रसायनमुक्त सेंद्रिय शेतीसाठी भारत सरकारनेही पुढाकार घेतला आहे. पारंपरिक ज्ञानाचा पुनर्विकास करणारी सेंद्रिय शेती — म्हणजे शेतातील शेणखत, गोमूत्र, पीक अवशेष आणि जैविक साधनांचा वापर करून केलेली नैसर्गिक शेती.

सेंद्रिय शेती ही केवळ उत्पादनाचे साधन नाही, तर ती आरोग्यदायी अन्ननिर्मिती, मातीची सुपीकता टिकवणे आणि पर्यावरणाचा समतोल राखणे यांचा सुंदर संगम आहे. यातून रसायनमुक्त अन्न मिळते, जैवविविधता वृद्धिंगत होते आणि शाश्वत शेतीचे स्वप्न साकार होते. आज सेंद्रिय शेती ही काळाची गरज ठरली असून, हीच शेती मानवजातीला निरोगी आणि शाश्वत भविष्याची दिशा दाखवत आहे.

सेंद्रिय हळदीचे महत्त्व

हळद ही झिंगिबेरेसी कुलातील वनस्पती असून तिचे शास्त्रीय नाव कुर्कुमा लोंगा आहे. भारतीय परंपरेत आणि आरोग्यशास्त्रात हळदीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. ती प्रामुख्याने मसाल्याचे उत्पादन, औषधनिर्मिती, आणि रंगनिर्मिती यासाठी वापरली जाते.  विशेषतः सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादन घेतलेली हळद ही अधिक पोषक, शुद्ध आणि औषधी गुणधर्मांनी भरलेली असते. रासायनिक खतांचा वापर न करता आणि नैसर्गिक पद्धतीने पिकवलेली हळद प्रक्रियेद्वारे अधिक गुणवत्तापूर्ण आणि निर्यातक्षम बनते.

सेंद्रिय शेती संशोधन संस्था (Research Institute of Organic Agriculture, FiBL) यांच्या २०२१ मधील सर्वेक्षणानुसार, सेंद्रिय शेती करणाऱ्या १८७ देशांमध्ये भारताचे स्थान अद्वितीय आहे. भारत हा जगातील सर्वात मोठा हळद उत्पादक देश असून सुमारे ८०% हळद उत्पादन भारतात होते, तर १५ ते २० टक्के हळद निर्यात केली जाते. देशातील एकूण सेंद्रिय शेतीपैकी हळदीचे सेंद्रिय लागवड क्षेत्र सुमारे १.३ लाख हेक्टर असून, यामध्ये महाराष्ट्र, आंध्रप्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, ओडिशा, तामिळनाडु आणि उत्तर-पूर्व राज्यांचा मोठा वाटा आहे. सेंद्रिय हळद उत्पादन दर हेक्टर ६ ते ८ टनांपर्यंत असून, पारंपरिक हळदीच्या तुलनेत यामध्ये उच्च प्रत आणि अधिक औषधी गुणधर्म आढळतात. सेंद्रिय प्रमाणपत्र असलेल्या हळदीस ४०% पर्यंत अधिक बाजारभाव मिळतो. भारतातून दरवर्षी सुमारे १.५ लाख मेट्रिक टन हळद निर्यात केली जाते, ज्यात सेंद्रिय हळदीचा वाटा झपाट्याने वाढत आहे. सेंद्रिय शेतीमुळे उत्पादनात सातत्य, जमिनीची सुपीकता आणि निर्यातक्षम उत्पादनात वाढ दिसून येत आहे.

भौगोलिकदृष्ट्या भारताचे वातावरण हळद लागवडीस अनुकूल असल्याने जम्मू-काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत हळदीची लागवड होऊ शकते. विशेषतः महाराष्ट्रातील हवामान हळद लागवडीस अत्यंत पोषक आहे. राज्यातील हळद उत्पादन प्रामुख्याने सातारा, चंद्रपूर, सांगली, उस्मानाबाद, लातूर, जळगाव, नांदेड, नागपूर, हिंगोली, कोल्हापूर आणि परभणी जिल्ह्यांत होते.

चित्र १. भारतातील राज्यनिहाय हळदीचे उत्पादन

कुर्कुमीन हा हळदीतील मुख्य सक्रिय घटक  असून, तो तिच्या पिवळसर रंगासोबतच औषधी गुणधर्मांसाठीही महत्वपूर्ण असतो. त्यामध्ये अँटीऑक्सिडंट, दाहशामक (Anti-inflammatory), बॅक्टेरियाविरोधी आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारे गुणधर्म असतात. कुर्कुमीनचा उपयोग संधिवात, हृदयरोग, मधुमेह आणि कर्करोगासारख्या आजारांवरील संशोधनासाठी केला जातो. सेंद्रिय हळदीमध्ये कुर्कुमीनचे प्रमाण अधिक असल्याने ती अधिक पौष्टिक आणि औषधी असते. या लेखात आपण सेंद्रिय पद्धतीने घेतलेल्या हळदीची प्रक्रिया, तिचे फायदे आणि भविष्यातील आरोग्यदायी व व्यवसायिक संधी यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

सेंद्रिय हळद प्रक्रिया म्हणजे काय?

सेंद्रिय हळद प्रक्रिया म्हणजे रासायनिक खतांचा व कीटकनाशकांचा वापर न करता नैसर्गिक पद्धतीने हळदीचे उत्पादन आणि प्रक्रिया करणे. या प्रक्रियेमुळे हळदीतील नैसर्गिक औषधी घटक, विशेषतः कुर्कुमीन, टिकून राहतो आणि परिणामी हळद अधिक आरोग्यदायी व गुणकारी बनते.

सेंद्रिय हळद उत्पादनाची प्रक्रिया अत्यंत काळजीपूर्वक आणि नैसर्गिक पद्धतींनी केली जाते. सुरुवातीला, हळदीसाठी योग्य जमिन निवडली जाते, जी नैसर्गिकरित्या सुपीक आणि सेंद्रिय घटकांनी समृद्ध असते. गाईच्या शेणापासून बनवलेले सेंद्रिय खत, कंपोस्ट, हिरवळीची खतं आणि जैविक कीडनाशकांचा वापर करून पूर्वतयारी केली जाते. यानंतर, हळदीच्या गुणवत्तापूर्ण जातींची निवड करून बियाणे प्रक्रिया केली जाते. या प्रक्रियेत रासायनिक बुरशीनाशकांऐवजी नैसर्गिक बुरशीनाशकांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे पीक निरोगी राहते आणि पर्यावरणावर नकारात्मक परिणाम होत नाही.

हळदीची लागवड आणि वाढ

हळदीची लागवड प्रामुख्याने खरीप हंगामात केली जाते. प्रामुख्याने हळद उन्हाळ्याच्या शेवटी किंवा पावसाळ्याच्या सुरुवातीस (मे-जून) लावली जाते. सेंद्रिय पद्धतीने लागवडीसाठी मुख्यतः गादीवाफे तंत्राचा वापर केला जातो. गादीवाफे म्हणजे सैल, सेंद्रिय घटकयुक्त, १ मीटर रुंदीचे आणि योग्य उंचीचे बेड तयार करून लागवड करण्याची पद्धत आहे, ज्यामुळे पाणी निचरा सुधारतो आणि मुळांचा चांगला विकास होतो.

हवामान आणि मातीची आवश्यकता

हळदीची लागवड समुद्रसपाटीपासून १५०० मीटर उंचीपर्यंत विविध उष्णकटिबंधीय परिस्थितीत, २०-३५ अंश सेल्सिअस तापमानात आणि वार्षिक १५०० मिमी किंवा त्याहून अधिक पाऊस पडतो, पावसावर अवलंबून किंवा सिंचनाखाली करता येते. जरी ते वेगवेगळ्या प्रकारच्या मातीत घेतले जाऊ शकते, तरी ते चांगल्या निचऱ्याच्या वाळू किंवा चिकणमाती मातीत चांगले वाढते ज्यांचे पीएच श्रेणी ४.५-७.५ असते आणि चांगल्या सेंद्रिय स्थितीचे असते.

जमीन तयार करणे

पावसाच्या सुरुवातीच्या पावसाने जमीन तयार केली जाते. सुमारे चार खोल नांगरट्यांनी माती चांगली मशागत केली जाते. लॅटराइट मातीसाठी मातीच्या पीएचनुसार ५००-१००० किलो/हेक्टर या प्रमाणात हायड्रेटेड चुना टाकावा लागतो आणि पूर्णपणे नांगरून घ्यावा लागतो. जमिनीत आम्लता अधिक असल्यास पीएच संतुलित करण्यासाठी हायड्रेटेड चुना वापरला जातो. मान्सूनपूर्व पाऊस पडताच, १·० मीटर रुंदीचे, ३० सेमी उंचीचे आणि सोयीस्कर लांबीचे गादीवाफे तयार केले जातात दोन ओळीतील अंतर ३०-४५ सेमी आणि दोन रोपांमधील अंतर १५-२० सेमी ठेवले जाते. लागवड देखील कडा आणि सरी तयार करून केली जाते.

प्रसार आणि लागवड

लागवडीसाठी संपूर्ण किंवा तुकडे केलेले मातृकंद (मदर राईझोम) आणि बोटासारखे कंद वापरले जातात. शक्यतो, चांगली वाढ झालेली, निरोगी आणि रोगमुक्त कंदमुळे निवडावीत. सेंद्रिय शेतीमध्ये रासायनिक बुरशीनाशकांऐवजी ट्रायकोडर्मा, गोमूत्र किंवा दशपर्णी अर्क यांसारख्या सेंद्रिय बुरशीनाशकांनी कंदमुळे प्रक्रिया करणे फायदेशीर ठरते. प्रक्रिया केलेले कंद सावलीत ३-४ तास वाळवून लागवड करावी. एक हेक्टर क्षेत्रासाठी साधारणतः २,५०० किलो कंदमुळांची बियाणे म्हणून आवश्यकता असते.

खत आणि आच्छादन

शेतखत (FYM) किंवा कंपोस्ट हे ३० ते ४० टन प्रति हेक्टर या प्रमाणात, जमीन तयार करताना किंवा लागवडीच्या वेळी गादीवाफ्यावर किंवा खड्ड्यांत बेसल ड्रेसिंग म्हणून मिसळले जाते. तसेच, केक (जसे की निंबोळी पेंड किंवा तीळ पेंड) यासारखी सेंद्रिय खते २ टन प्रति हेक्टर या दराने वापरता येतात. अशा वेळी शेणखताचे प्रमाण थोडे कमी करता येते. लागवडीनंतर लगेचच, हिरव्या पानांचे (जसे की गवत, मक्याचे पाने इ.) आच्छादन सुमारे १२ ते १५ टन प्रति हेक्टर या प्रमाणात करणे गरजेचे असते, जेणेकरून मातीतील ओलावा टिकून राहील आणि तणांचा प्रादुर्भाव कमी होईल. यानंतर, लागवडीनंतर ४० व ९० दिवसांनी तणनियंत्रण आणि माती चढवण्याच्या प्रक्रियेनंतर, आच्छादनाची पुनरावृत्ती ७.५ टन प्रति हेक्टर या प्रमाणात केली जाते.

हळदीच्या वाढीच्या काळात प्रामुख्याने खालील खते वापरली जातात –

- गांडूळ खत – हळदीच्या चांगल्या वाढीसाठी अत्यंत फायदेशीर

- निंबोळी पेंड – कीड व रोग नियंत्रणासाठी महत्त्वपूर्ण

- जैविक द्रावण – जीवामृत, दशपर्णी अर्क, निंबोळी अर्क यांचा फवारणीसाठी उपयोग केला जातो

खुरपणी आणि सिंचन

तणांच्या तीव्रतेनुसार लागवडीनंतर ६०, ९० आणि १२० दिवसांनी तीनदा खुरपणी करावी लागते. बागायती पिकाच्या बाबतीत, हवामान आणि मातीच्या परिस्थितीनुसार, चिकणमाती जमिनीत सुमारे १५ ते २३ आणि वाळूच्या चिकणमाती जमिनीत ४० सिंचन द्यावे लागतात. सिंचनासाठी प्रामुख्याने ठिबक सिंचन पद्धतीचा वापर केला जातो, जेणेकरून पाण्याचा योग्य वापर होईल.

हळदीची काढणी आणि प्रक्रिया

हळदीची काढणी:

सेंद्रिय हळदीची काढणी योग्य वेळी आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. चांगल्या पद्धतीने व्यवस्थापित केलेले हळदीचे पीक पेरणीच्या प्रकारानुसार आणि वेळेनुसार सात ते नऊ महिन्यांत काढणीसाठी तयार होते. साधारणपणे जानेवारी ते मार्च दरम्यान हळदीची काढणी केली जाते. परिपक्व झाल्यावर, पाने सुकतात आणि हलक्या तपकिरी ते पिवळ्या रंगाची होतात. जेव्हा हळदीची पाने वाळून पिवळी पडतात, तेव्हा ती उपटून बाहेर काढली जाते. हळदीचे कंद व्यवस्थित काळजीपूर्वक काढले जातात. हळदीची काढणी अथवा खोदणी करताना चुकून कंदांना इजा झाली तर त्याचा हळदीच्या प्रतीवर आणि विक्रीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

हळद प्रक्रिया:

ताजी हळद काढणीनंतर हळकुंडे स्वच्छ पाण्याने दोन ते तीन वेळा धुवून माती आणि मुळांपासून स्वच्छ केली जातात. पारंपरिक पद्धतीमध्ये ओल्या हळदीचे कंद शिजवून वाळवले जातात, मात्र काही सेंद्रिय प्रक्रिया करणारे शेतकरी उकळण्याऐवजी नैसर्गिक वाळवणीला प्राधान्य देतात. हळदीचे कंद शिजवण्याची पद्धत वगळून सेंद्रिय हळद प्रक्रिया (Organic Turmeric Processing) ही हळदीच्या उत्पादनाची एक पर्यायी आणि नैसर्गिक पद्धत आहे, जी विशेषतः सेंद्रिय शेतकरी किंवा कमी प्रमाणात प्रक्रिया करणाऱ्या शेतकरी समूहांसाठी उपयुक्त आहे.

 स्वच्छ धुतलेले हळदीचे कंद सावलीत किंवा सौम्य उन्हात सुमारे १५-२० दिवस वाळवले जातात. आधुनिक हळद प्रक्रियेमध्ये ओल्या हळदीपासून मशिनच्या सहाय्याने छोट्या छोट्या चकत्या तयार केल्या जातात आणि सौम्य उन्हात वाळवल्या जातात. यामुळे ६-७ दिवसांच्या कमी कालावधीमध्ये हळद वाळवली जाते. सेंद्रिय हळद वाळवण्यासाठी नैसर्गिक सूर्यप्रकाशाचा वापर केला जातो, ज्यामुळे तिचे पोषणमूल्य टिकून राहते. काहीवेळा सौर वाळवण यंत्राचा वापर करूनही हळद वाळवली जाते. पारंपरिक पद्धतीने उन्हात वाळवल्यास धूळ, कीड आणि आर्द्रतेमुळे अन्न खराब होण्याची शक्यता अधिक असते. मात्र, सौर वाळवण यंत्राच्या मदतीने स्वच्छ, सुरक्षित आणि कार्यक्षम पद्धतीने वाळवण प्रक्रिया केली जाते.

शेवटी, हळद दळण्याची प्रक्रिया केली जाते, जिथे ती बारीक पूड स्वरूपात बदलली जाते किंवा संपूर्ण कंद स्वरूपात साठवली जाते. सेंद्रिय हळदीचे उत्पादन करताना कोणतेही रासायनिक पदार्थ, कृत्रिम रंग किंवा प्रिझर्व्हेटिव्ह्स वापरले जात नाहीत, त्यामुळे तिची नैसर्गिक चव, सुगंध आणि औषधी गुणधर्म टिकून राहतात. योग्य प्रकारे साठवणूक केल्यास सेंद्रिय हळद दीर्घकाळ ताजी आणि गुणवत्तापूर्ण राहते.

चित्र २. सेंद्रिय हळद प्रक्रिया

सेंद्रिय हळदीचे फायदे

औषधी गुणधर्म:

- प्रतिजैविक गुणधर्म: हळदीत कर्क्युमिन नावाचा घटक असून तो जंतू, बुरशी, आणि विषाणूंविरुद्ध लढतो.

- दाहक-विरोधक (Anti-inflammatory): सांधेदुखी, सूज, आणि त्वचेच्या समस्यांवर उपयुक्त.

- अँटीऑक्सिडंट्स: हळद शरीरातील विषारी पदार्थ कमी करते.

- पचनासाठी उपयुक्त: हळदीचा उपयोग गॅस, अपचन, आणि जळजळ कमी करण्यासाठी होतो.

- रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते: हळद नियमित सेवन केल्याने शरीराची रोगप्रतिकारक क्षमता सुधारते.

खाद्यपदार्थांमध्ये उपयोग:

हळदीचा उपयोग मसाल्यांमध्ये प्रमुख आहे.

- चव आणि रंग: अन्नपदार्थांना आकर्षक रंग आणि स्वाद प्रदान करते.

- साठवणूक गुणधर्म: खाद्यपदार्थ टिकवण्यासाठी हळदीचा उपयोग होतो.

सौंदर्य आणि त्वचेच्या काळजीसाठी:

हळदी सौंदर्यवर्धनासाठी प्राचीन काळापासून वापरली जाते.

- त्वचेचा तेजस्वीपणा: हळद फेसपॅकमध्ये वापरल्याने त्वचा उजळते.

- मुरुमांवर उपाय: हळदीतील प्रतिजैविक घटक त्वचेला स्वच्छ ठेवतात.

- जखमांची देखभाल: त्वचेच्या जखमा लवकर बऱ्या करण्यासाठी हळद उपयुक्त आहे.

औद्योगिक महत्त्व:

हळदीचा उपयोग विविध उत्पादनांमध्ये होतो.

- रंग: हळदीपासून नैसर्गिक रंग तयार करतात.

- औषधे: हळदीपासून दाहक-विरोधक आणि जंतूनाशक औषधे तयार केली जातात.

- सौंदर्यप्रसाधने: साबण, लोशन, आणि फेसपॅकमध्ये हळदीचा समावेश असतो.

आरोग्यासाठी महत्त्व:

- कर्करोगविरोधी प्रभाव: हळदीतील कर्क्युमिन कर्करोगाच्या पेशींविरुद्ध कार्य करतो.

- हृदयविकार प्रतिबंध: हळदीचे सेवन रक्तदाब आणि कोलेस्टेरॉल कमी करते.

- मधुमेह नियंत्रण: रक्तातील साखरेची पातळी संतुलित ठेवते.

- सांधेदुखीवर उपाय: हळदीचे दूध सांधेदुखीसाठी प्रभावी मानले जाते.

पर्यावरणीय महत्त्व:

- हळद नैसर्गिक कीटकनाशक आणि खत तयार करण्यासाठी उपयुक्त आहे.

- हळदीच्या लागवडीमुळे जमिनीची सुपीकता टिकून राहते.

उद्योजकांसाठी संधी

सेंद्रिय हळद प्रक्रिया उद्योगामध्ये नवीन उद्योजकांना मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत. योग्य तंत्रज्ञान, विपणन आणि शासकीय अनुदानांचा उपयोग करून शेतकरी आणि लघुउद्योग मोठा फायदा मिळवू शकतात. ग्राहकांमध्ये सेंद्रिय उत्पादनांची मागणी वाढत असल्याने हळदीसारख्या औषधी वनस्पतींसाठी मोठे बाजारपेठ उपलब्ध आहेत.

सेंद्रिय हळद उत्पादन व विक्री – शेतकऱ्यांकडून हळद खरेदी करून सेंद्रिय प्रमाणित प्रक्रिया करून स्थानिक व आंतरराष्ट्रीय बाजारात विक्री करता येते.

हळद प्रक्रिया उद्योग – हळदीपासून पूड, अर्क, तेल, कॅप्सूल, सौंदर्यप्रसाधने आणि औषधे यांसारखी विविध उत्पादने तयार करून विक्री करण्याची संधी आहे.

ई-कॉमर्स व निर्यात – ऑनलाईन मार्केटप्लेस, स्वतःची वेबसाइट किंवा निर्यातद्वारे सेंद्रिय हळदीची विक्री करता येते.

ब्रँडिंग आणि मार्केटिंग – सेंद्रिय हळदीचे आरोग्यदायी फायदे प्रभावीपणे मांडून एक विश्वासार्ह ब्रँड तयार करता येतो.

हळद पावडर निर्यातीसाठी खालील विशिष्ट मानके पूर्ण करणे आवश्यक आहे:

ओलावा (Moisture Content): हळद पावडरमध्ये वजनानुसार १०% पेक्षा जास्त ओलावा असू नये.

राख (Ash content): कोरड्या आधारावर (Dry weight basis) हळद पावडरमध्ये एकूण राख ९% पेक्षा जास्त नसावी.

रंगद्रव्य (Curcumin Content): हळदीच्या पावडरमध्ये वजनानुसार २% पेक्षा कमी कुर्कुमीनचे प्रमाण नसावे.

स्टार्च: हळद पावडरमध्ये एकूण स्टार्चचे प्रमाण ६०% पेक्षा जास्त नसावे.

गंध आणि चव: हळदीच्या पावडरमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण गंध आणि चव असणे आवश्यक आहे. त्यात इतर गंध किंवा चव नसावी.

बुरशी आणि कीटकांपासून मुक्तता: हळद पावडर बुरशी व कीटकांपासून संपूर्णतः मुक्त असावी.

कण आकारः दळलेली हळद पावडर कणांच्या आकारानुसार खडबडीत आणि बारीक पावडरमध्ये वर्गीकृत केली जाते.

खडबडीत पावडर: ९८% उत्पादन ५०० छिद्र आकाराच्या चाळणीतून जात असले पाहिजे.

बारीक पावडर: ९८% उत्पादन ३०० छिद्र आकाराच्या चाळणीतून जात असले पाहिजे.

पॅकेजिंग: हळद पावडर पर्यावरणास अनुकूल असलेल्या वॉटरप्रूफ सामग्रीमध्ये पॅक करावी. कंटेनर स्वच्छ, कोरडे असावेत.

साठवणः हळद पावडर कोरड्या, थंड आणि हवेशीर ठिकाणी साठवावी. आर्द्रता आणि थेट सूर्यप्रकाशापासून दूर ठेवावी.

निष्कर्ष

सेंद्रिय हळद प्रक्रिया ही रसायनमुक्त आणि पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेली हळद उत्पादनाची शाश्वत प्रणाली आहे. नैसर्गिक शेती पद्धती, जैविक खतांचा वापर आणि योग्य प्रक्रिया तंत्रामुळे सेंद्रिय हळद अधिक पौष्टिक आणि औषधी गुणधर्मांनी समृद्ध असते. सेंद्रिय हळदीत कर्क्युमिनचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे ती रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते, दाह कमी करते आणि संपूर्ण आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते. यामुळे ती केवळ मसाल्यापुरती मर्यादित न राहता, आयुर्वेद, औषधनिर्मिती आणि सौंदर्यप्रसाधनांमध्येही महत्त्वाची भूमिका बजावते. सेंद्रिय हळद प्रक्रियेमुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक फायदा होतो, पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो आणि ग्राहकांना शुद्ध, सुरक्षित व गुणवत्तापूर्ण हळद मिळते. म्हणूनच, सेंद्रिय हळद प्रक्रिया आरोग्यदायी जीवनशैलीला चालना देण्यासाठी आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने शेती करण्यासाठी सेंद्रिय हळद ही एक उज्ज्वल संधी आहे.

पूजा प. थुळ, डॉ. अभिमान सावंत आणि मंजित खताळ

संपर्क लेखक: पूजा प. थुळ

(पीएच.डी संशोधक, प्रक्रिया व अन्न अभियांत्रिकी विभाग, कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालय, डॉ.बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली, जि.रत्नागिरी इ-मेल: poojathul1997@gmail.com, फोन नं.: 8552032038

महाराष्ट्र राज्यातील एकूण ३०७ लाख हेक्टर भौगोलिक क्षेत्रापैकी २०० लाख हेक्टर क्षेत्र हे कोरडवाहू असून त्यातील १८२ लाख क्षेत्र हे निव्वळ पिकाखाली आहे व त्यापैकी फक्त १६ % क्षेत्र हे ओलिताखाली आहे त्यामुळे बहुतांश शेतीही पाणलोट क्षेत्रावर आधारित आहे.

पाणलोट क्षेत्र व्यवस्थापन हा नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत शेती विकासासाठी महत्त्वाचा उपक्रम आहे. आजच्या घडीला वाढती लोकसंख्या, शहरीकरण आणि हवामान बदलामुळे जलसंपत्तीवर प्रचंड ताण येत आहे. यामुळे पाण्याची कमतरता, जमिनीची धूप, भूजल पातळी घटणे आणि दुष्काळासारख्या समस्या निर्माण होत आहेत. या समस्यांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी पाणलोट क्षेत्र व्यवस्थापन आवश्यक आहे. त्यासाठी एकविसाव्या शतकामध्ये ग्रामीण विकासाच्या निरनिराळ्या सरकारी योजनांचा समावेश होत आहे. मात्र, हा उपक्रम प्रभावी होण्यासाठी स्थानिक लोकांचा सक्रीय सहभाग आवश्यक आहे. तथापि, लोकसहभाग हा भारतात नवीन विचार नाही. खरं तर, तो खूप पूर्वी टागोर आणि गांधी यांच्या दृष्टिकोनातून आणि कृतीतून उदयास आला. पाणलोट क्षेत्र विकास प्रक्रियेत सहभाग म्हणजे व्यक्तींना पुढाकार घेण्यास उत्तेजन देणे आणि सर्वांगीण सामाजिक विकासासाठी काम करण्यासाठी लोकांना एकत्रित करणे हा होय.

पाणलोट क्षेत्र विकासात लोकांच्या सहभागाचे प्रमुख फायदे असे आहेत की ग्रामीण लोक हे नियोजन, कार्यक्रम आखणी आणि विकासाच्या अंमल बजावणी दरम्यान, सामाजिक, सांस्कृतिक , पर्यावरणीय, आर्थिक आणि स्वदेशी तांत्रिक बाबीविषयी माहिती प्रदान करू शकतात. ज्याचा उपयोग विकासाची उद्दिष्टे,  सामुदायिक मूल्ये आणि प्राधान्यमध्ये सुसंगता सुनिश्चित करण्यासाठी होतो. पाणलोट क्षेत्र विकासासाठी लागणारी संसाधने शासकीय यंत्रणेपेक्षा मुबलक प्रमाणात व कमी वेळेत स्थानिक लोक एकत्रित करू शकतात जसे वेळेला उपयोगी पडणारी रोख रक्कम, पुरेसा कामगार , वर्ग विविध साहित्य आणि गावातील स्थानिक राजकीय पाठिंबा अशी विविध रूपातील संसाधने कार्यक्रमाच्या यशासाठी महत्त्वपूर्ण ठरतात, तसेच शासकीय योजना किंवा निधी उपलब्धता यामध्ये काही कारणास्तव अडथळा आला तर लोकांनी सहभाग घेतलेले कार्यक्रम टिकून राहण्याची शक्यता जास्त असते. पाणलोट क्षेत्र विकास कार्यात जर लोकांनी स्वतः किंवा त्यांच्या गटाचे नेतृत्व करणाऱ्या एखाद्या व्यक्ती यांनी सहभाग नोंदवला तर तो कार्यक्रम अतिशय प्रभावीपणे अंमलात आणता येतो, याने विकास कार्यक्रम हा आपला स्वतःचा असून त्याची जबाबदारी घेण्याची व त्यात येणाऱ्या समस्या निवारण करण्याची क्षमता लोकांमध्ये निर्माण होते

लोकांच्या सहभागाचे प्रकार:

पाणलोट क्षेत्र विकास कार्यक्रमांमध्ये लोकांच्या सहभागाचे प्रकार किंवा स्वरूप खालील प्रकारांमध्ये विभागले जाऊ शकतात:

साहित्य स्वरूपात सहभाग

चांगली सामाजिक-आर्थिक स्थिती आणि शेती संसाधने असलेले स्थानिक लोक पाणलोट विकास क्षेत्रातील विविध मृद आणि जलसंधारण संरचनांच्या बांधकामादरम्यान त्यांचे साहित्य, उपकरणे, यंत्रे आणि अवजारे देऊन अधिक सहभागी होऊ शकतात.

पैशाच्या स्वरूपात सहभाग

शेतकरी त्यांच्या स्वतःच्या जमिनीवर किंवा सामुदायिक जमिनीवर वेगवेगळ्या मृद आणि जलसंधारण संरचनांच्या बांधकामात सहभागाच्या स्वरूपात पैसे देखील देऊ शकतात. जेणेकरून शेतकरी संरचनांची काळजी घेतील आणि त्यांचे संरक्षण करतील, कारण त्यांचा पैसा माती आणि जलसंधारण संरचनांच्या बांधकामात गुंतलेला आहे.

श्रम स्वरूपात सहभाग

गरीब शेतकरी, जे पैशाच्या स्वरूपात सहभागी होऊ शकत नाहीत, ते त्यांच्या स्वतःच्या जमिनीवर तसेच सामुदायिक/पंचायत जमिनीवर देखील मृद आणि जलसंधारण संरचनांच्या बांधकामात त्यांचे श्रमदान करून सहभागी होऊ शकतात.

मार्गदर्शन म्हणून सहभाग

गावातील जुने आणि अनुभवी स्थानिक शेतकरी देखील त्यांच्या कल्पना आणि भूतकाळातील अनुभव सुचवून मृद आणि जलसंधारण कार्यक्रमांच्या नियोजन आणि आराखड्यात सहभागी होऊ शकतात. अनुभवी लोकांच्या सूचना अभिप्रायाच्या स्वरूपात मृद आणि जलसंधारण कार्यक्रमाच्या नियोजनात समाविष्ट करणे चांगले आहे, ज्यामुळे मृदा आणि जलसंधारण कार्यक्रमातून स्थानिक सहभागींना अधिक फायदे मिळतील. स्थानिक शेतकरी ग्रामीण विकास कार्यक्रमात विविध मृद आणि जलसंधारण कामे करण्यासाठी त्यांचे स्थानिक तंत्र देखील प्रदान करू शकतात.

पाणलोट क्षेत्र विकास कार्यक्रमाचे टप्पे व त्या टप्प्यांमध्ये लोकांचा सहभाग

कार्यक्रम नियोजनात लोकांचा सहभाग आवश्यक

पाणलोट विकास कार्यक्रम तयार करताना निर्णय घेण्यासाठी लोकांचा सहभाग अत्यंत आवश्यक आहे कारण कार्यक्रम स्थानिक लोकांच्या मूलभूत गरजांनुसार असावा. कार्यक्रमात बहुसंख्य स्थानिक लोकांच्या मूलभूत गरजा पूर्ण केल्या पाहिजेत जसे की पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, गुरांसाठी चारा आणि स्वयंपाकघरासाठी इंधन. स्थानिक लोक कोणत्याही कार्यक्रमाचे अंतिम लाभार्थी असतात. म्हणून, कार्यक्रम लोकांसाठी, लोकांद्वारे आणि लोकांसाठी असावा.

कार्यक्रम अंमलबजावणीमध्ये लोकांचा सहभाग

पाणलोट विकास कार्यक्रम स्थानिक लोकांसाठी बनवले जातात, म्हणून स्थानिक लोकांनी त्यांच्या शेतात आणि सार्वजनिक जमिनीवर/पंचायतीच्या जमिनीवर मृद आणि जलसंधारण संरचना बांधण्यासाठी श्रम आणि पैसा देऊन कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीत रस घ्यावा आणि सहभागी व्हावे.

कार्यक्रम देखभालीमध्ये लोकांचा सहभाग

स्थानिक लोकांनी त्यांच्या जमिनीवरील तसेच सामुदायिक जमिनीवरील माती आणि जलसंधारण संरचनांचे संरक्षण आणि काळजी घेतल्याशिवाय कार्यक्रम यशस्वी होणार नाही, म्हणून देखभालीमध्ये सहभाग आवश्यक आहे. स्थानिक लोकांनी स्वतःच्या पैशाने आणि श्रमदानाने खराब झालेल्या आणि तुटलेल्या संरचनांची देखभाल आणि दुरुस्ती करावी.

कार्यक्रम मूल्यांकनात लोकांचा सहभाग

माती आणि जलसंधारण कार्यक्रमाच्या मूल्यांकनात स्थानिक लोकांचा सहभाग देखील आवश्यक आहे, जेणेकरून भविष्यातील कार्यक्रम नियोजन; अंमलबजावणी आणि देखभाल टप्प्यांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी विचारात घेण्यासारखे मुद्दे मिळू शकतील.

लोकसहभागातील विविध घटकांमुळे पाणलोट क्षेत्र विकास कार्यामध्ये झालेले लाभ:

प्रभावी निर्णयप्रक्रिया अंमलबजावणी

लोकांच्या सहभागाचा एक प्राथमिक फायदा म्हणजे निर्णयप्रक्रियेत सुधारणा. जेव्हा स्थानिक समुदाय सहभागी असतात तेव्हा ते स्थानिक पर्यावरण, हवामान आणि सामाजिक गतिशीलतेबद्दल अमूल्य ज्ञान आणतात. हे स्थानिक ज्ञान पाणलोट प्रकल्पांचे नियोजन आणि अंमलबजावणी लक्षणीयरीत्या वाढवू शकते.

स्थानिक ज्ञानाचा समावेश करणे

स्थानिक समुदायांकडे त्यांच्या पर्यावरणाबद्दल पारंपारिक ज्ञानाचा खजिना आहे. उदाहरणार्थ, त्यांना माहित असू शकते की कोणते क्षेत्र धूप होण्याची शक्यता आहे किंवा कोणती वनस्पती माती संवर्धनासाठी सर्वात योग्य आहेत. या ज्ञानाचा वापर करून, प्रकल्प नियोजक क्षेत्राच्या विशिष्ट गरजांनुसार अधिक माहितीपूर्ण निर्णय घेऊ शकतात.

एकमत निर्माण करणे

निर्णय प्रक्रियेत स्थानिक लोकांना सहभागी करून घेतल्याने एकमत निर्माण होण्यास मदत होते आणि निवडलेल्या धोरणांना व्यापक पाठिंबा मिळतो याची खात्री होते. हा सहयोगी दृष्टिकोन संघर्षांची शक्यता कमी करतो आणि यशस्वी अंमलबजावणीची शक्यता वाढवतो.

समान लाभ वितरण करणे

लोकांच्या सहभागाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे लाभांचे समान वितरण. पाणलोट व्यवस्थापन प्रकल्प बहुतेकदा पाण्याची उपलब्धता सुधारणे, कृषी उत्पादकता वाढवणे आणि पर्यावरण संवर्धनाला चालना देणे हे उद्दिष्ट ठेवतात. तथापि, हे फायदे कधीकधी असमानपणे वितरित केले जाऊ शकतात, ज्यामुळे सामाजिक तणाव आणि असमानता निर्माण होतात.

समावेशकता सुनिश्चित करणे

स्थानिक समुदायांना, विशेषतः महिला आणि कमी उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांसारख्या उपेक्षित गटांना सहभागी करून, प्रकल्प फायदे अधिक समानतेने वितरित करतात याची खात्री करू शकतात. उदाहरणार्थ, पाणी व्यवस्थापन समित्यांमध्ये महिलांना सहभागी करून घेतल्याने त्यांच्या विशिष्ट गरजा आणि दृष्टिकोनांचा विचार केला जाऊ शकतो, ज्यामुळे अधिक समावेशक आणि प्रभावी उपाय मिळू शकतात.

समुदायांना सक्षम बनवणे

सहभागामुळे निर्णय प्रक्रियेत समुदायांना आवाज देऊन त्यांना सक्षम बनवले जाते. मालकीची ही भावना प्रकल्पाच्या यशासाठी आणि दीर्घकालीन शाश्वततेसाठी वचनबद्धतेला प्रोत्साहन देते. जेव्हा लोकांना असे वाटते की निकालात त्यांचा वाटा आहे, तेव्हा ते त्यांचे वेळ, संसाधने आणि त्याच्या यशाची खात्री करण्यासाठी प्रयत्न करण्याची शक्यता जास्त असते.

संघर्ष निवारण करणे

कोणत्याही समुदाय-आधारित प्रकल्पात संघर्ष अपरिहार्य असतात आणि पाणलोट व्यवस्थापन याला अपवाद नाही. संसाधन वाटप, जमिनीचा वापर किंवा प्रकल्पाच्या प्राधान्यक्रमांवरून वाद उद्भवू शकतात. या संघर्षांचे निराकरण करण्यात आणि समुदाय एकतेची भावना निर्माण करण्यात लोकांचा सहभाग महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो.

संवाद सुलभ करणे

नियोजन आणि अंमलबजावणीच्या टप्प्यात स्थानिक समुदायांना सहभागी करून घेतल्याने संवाद आणि वाटाघाटीसाठी एक व्यासपीठ तयार होते. हा खुला संवाद सुरुवातीलाच संघर्षाचे संभाव्य स्रोत ओळखण्यास मदत करतो आणि परस्पर सहमतीपूर्ण उपाय विकसित करण्यास अनुमती देतो.

विश्वास निर्माण करणे

सहभागामुळे प्रकल्प अंमलबजावणी करणारे आणि स्थानिक समुदाय यांच्यात विश्वास निर्माण होतो. जेव्हा लोक पाहतात की त्यांच्या चिंता ऐकल्या जात आहेत आणि त्यांचे निराकरण केले जात आहे, तेव्हा ते प्रकल्पाला पाठिंबा देण्याची आणि उद्भवणाऱ्या कोणत्याही समस्या सोडवण्यासाठी सहकार्याने काम करण्याची शक्यता जास्त असते.

दीर्घकालीन शाश्वतता आवश्यक

लोकांच्या सहभागाचा सर्वात महत्त्वाचा फायदा म्हणजे दीर्घकालीन शाश्वतता वाढवणे. पाणलोट व्यवस्थापन हे एकवेळचे प्रयत्न नाही; त्यासाठी सतत देखभाल, देखरेख आणि बदलत्या परिस्थितीशी जुळवून घेणे आवश्यक आहे.

मालकी वाढवणे गरजेचे

जेव्हा स्थानिक समुदाय सुरुवातीपासूनच प्रकल्पात सहभागी असतात, तेव्हा त्यांच्यात पाणलोट क्षेत्राबद्दल मालकी आणि जबाबदारीची भावना विकसित होते. प्रकल्प अधिकृतपणे संपल्यानंतरही पाणलोट क्षेत्राचे संरक्षण आणि देखभाल करण्यासाठी सक्रिय उपाययोजना करण्यास त्यांना प्रोत्साहित करते.

अनुकूलन क्षमता वाढवणे

स्थानिक समुदाय बहुतेकदा त्यांच्या वातावरणात होणारे बदल, जसे की पावसाच्या पद्धतींमध्ये बदल किंवा नवीन कीटकांचा उदय, लक्षात घेणारे पहिले असतात. देखरेख आणि मूल्यांकन प्रक्रियेत त्यांना सहभागी करून, प्रकल्प त्यांच्या निरीक्षणांचा फायदा घेऊ शकतात आणि त्यानुसार त्यांच्या धोरणांना अनुकूलित करू शकतात. पाणलोट क्षेत्र व्यवस्थापन प्रयत्नांच्या दीर्घकालीन यशासाठी आणि लवचिकतेसाठी ही अनुकूलन क्षमता महत्त्वाची आहे.

उपेक्षित गटांना सहभागी करून घेणे

पाणलोट व्यवस्थापन प्रकल्प खरोखरच समावेशक आणि प्रभावी होण्यासाठी, महिला, कमी उत्पन्न असलेली कुटुंबे आणि आदिवासी समुदायांसह उपेक्षित गटांना सहभागी करून घेणे आवश्यक आहे. या गटांचे अनेकदा विशिष्ट दृष्टिकोन आणि गरजा असतात ज्यांचा समतोल आणि शाश्वत परिणाम सुनिश्चित करण्यासाठी विचार केला पाहिजे.

महिलांना सहभागी करून घेणे

पाणी व्यवस्थापनात महिलांची भूमिका महत्त्वाची असते, विशेषतः ग्रामीण भागात जिथे त्या बहुतेकदा पाणी आणण्यासाठी, घरगुती पाण्याचा वापर व्यवस्थापित करण्यासाठी आणि कृषी उपक्रमांमध्ये सहभागी होण्यासाठी जबाबदार असतात. पाणलोट व्यवस्थापन प्रकल्पांमध्ये महिलांना सहभागी करून घेतल्याने अधिक प्रभावी आणि समतोल उपाय मिळू शकतात, कारण ते मौल्यवान अंतर्दृष्टी आणि अनुभव सादर करतात.

आदिवासी समुदायांना सक्षम बनवणे

आदिवासी समुदायांचे त्यांच्या जमिनीशी खोलवरचे संबंध असतात आणि त्यांना स्थानिक परिसंस्थांबद्दल व्यापक पारंपारिक ज्ञान असते. पाणलोट व्यवस्थापन प्रकल्पांमध्ये या समुदायांना सहभागी करून घेतल्याने संवर्धन प्रयत्नांची प्रभावीता वाढू शकते आणि त्यांच्या हक्कांचा आणि हितांचा आदर केला जाईल याची खात्री होऊ शकते.

पाणलोट क्षेत्र विकास कार्याच्या काही यशोगाथा

पाणलोट व्यवस्थापनात लोकांच्या सहभागाचे महत्त्व स्पष्ट करण्यासाठी, महाराष्ट्रातील यशोगाथा पाहूया.

राळेगणसिद्धी, महाराष्ट्र

महाराष्ट्रातील राळेगणसिद्धी हे गाव लोकांच्या सहभागाद्वारे यशस्वी पाणलोट व्यवस्थापनाचे एक चमकदार उदाहरण आहे. सामाजिक कार्यकर्ते अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वाखाली, समुदायाने एकत्र येऊन विविध माती आणि जलसंधारण उपाय, जसे की कंटूर बंडिंग, चेक डॅम आणि वनीकरण अंमलात आणले. स्थानिक लोकांच्या सक्रिय सहभागाने गाव दुष्काळग्रस्त भागातून एका समृद्ध आणि शाश्वत समुदायात रूपांतरित झाले.

हिवरे बाजार, महाराष्ट्र

हिवरे बाजार हे अहिल्यानगर जिल्ह्यातील एक गाव आहे ते जलसंधारणासाठी आणि सिंचन प्रणालीसाठी प्रसिद्ध आहे ज्याद्वारे ज्याद्वारे तेथील समुदायांनी दुष्काळ आणि पिण्याच्या पाण्याच्या समस्यांशी लढा दिला आहे. एकेकाळी ओसाड आणि संघर्षशील असलेले हिवरेबाजार हे गाव पाणलोट क्षेत्र विकास केल्यानंतर आता शास्वत शेती आणि समुदायाचीन विकासाचे एक उत्तम उदाहरण आहे

 

कु. प्राजक्ता लबडे (पीएच.डी संशोधक) आणि डॉ. बी.एल.आयरे (विभाग प्रमुख)

 मृद व जलसंधारण अभियांत्रिकी विभाग, डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली.

बाळासाहेब ठाकरे कृषी व्यवसाय व ग्रामीण परिवर्तन प्रकल्प ,सह्याद्री फार्मर प्रोडूसर कंपनी नाशिक ,ॲग्रोवीजन ग्रुप नागपूर यांच्या मार्गदर्शनाखाली स्पेन येथे गेलेले सर्व संत्रा उत्पादक शेतकरी मायदेशात परतले .व्हॅलेन्सिया शहरात मोठ्या प्रमाणात मोसंबी, संत्रा लागवड होते.

लागवडीतील आधुनिक तंत्रज्ञान, प्रक्रिया व उद्योग, नर्सरी व्यवस्थापन, बाजारपेठस्पेन येथे गेलेल्या सर्व शेतकरी बंधूंनी व्यालेन्सिया येथील संत्रा बागेत भेट दिली . तेथील बगीच्यातील चुनखडीयुक्त मध्यम दर्जाची असून पाच फूट बेडवर संत्रा झाडाची लागवड केली जाते . त्या संत्रा झाडाच्या लागवडीचे अंतर 6×20 वर चार फूट उंचीच्या बेडवर केली जाते. एका हेक्टर मध्ये 820 कलमा या पद्धतीने बसविल्या जातात. संत्राच्या कलमा हा सर्व सरकारच्या नियमांच्या अधीन राहून तयार केल्या जातात तिसऱ्या वर्षापासून संत्र्याच्या झाडाचे पीक घेणं सुरुवात होते . तेथील झाडाची उंची आठ ते दहा फुटावर पर्यंत तेथील प्रत्येक झाडा वरपानांची संख्या भरपूर प्रमाणात आढळून आली.तेथील फर्टीगेशन सरळ ड्रीपच्या माध्यमातून केल्या जाते .

तिथे जास्तीत जास्त मल्चिंग पेपर  झाकण्यासाठी वापर केले जातो.तिथे लोक पूर्णपणे सामूहिक शेती त्या देशामध्ये टॅंगो ही व्हेरायटी सगळ्यात जास्त फळपीक देणारी संत्राची जात असून. हेक्टरी उत्पादन 70 टन घेतल्या जाते. तेथील संत्र्याच्या प्रत्येकझाडाची कटिंग 10 पर्सेंट केल्या जाते व वाढलेल्या फांद्या 45 डिग्री अंश सेल्सिअस मध्ये झुकवून दोरीने बेंड करून जमिनीत रोवलेल्या काड्यांना दोरीच्या साह्याने बांधल्या जातात.

विशेष म्हणजे संत्रा ची तोडणी होण्या दोन महिन्यापूर्वी फवारणी बंद केली फवारणीचे तसेच  माती ,पाणी परीक्षणाचे निकष तेथील सर्व शेतकऱ्यांना सरकारच्या अधीन राहून पूर्णपणे नियम पाडावे लागतात.तेथील तापमान 7 ते 12 डिग्री हिवाळ्यामध्ये तर उन्हाळ्यामध्ये 38 ते 44 डिग्री दरम्यान असते . त्यानंतर कोर्डोबा संत्रा पॅकिंग हाऊस येथे भेट त्यानंतर सेविल येथील पॅकिंग हाऊस व ॲग्रीकल्चर यूनिवर्सिटी येथे भेट देऊन एलईडी स्क्रीन द्वारे माहिती संत्रा वर्गीय फळ पिकाचे तंत्रज्ञान मार्केटिंग व्यवस्थापन जाणून घेतले. 

शेवटच्या दिवशी संत्रा उत्पादकशेतकऱ्यांनी स्पेन ची राजधानी माद्रिद लोकसभा भवन तेथील बाजारपेठ येथे सुद्धा भेट दिली.या दौऱ्यामध्ये श्री नितीनजी गडकरी केंद्रीय रस्ते वाहतूक  आणि महामार्ग मंत्री भारत सरकार ,कांचनताई नितीनजी गडकरी,  विलासजी शिंदे सह्याद्री फार्मर प्रोडूसर कंपनी अध्यक्ष व व्यवस्थापकीय संस्थापक, अजहर तंबूवाला सहकारी संस्थापक आणि कार्यकारी संचालक, पवन मोहरुत सह्याद्री फार्मर प्रोड्युसर कंपनी अधिकारी, प्रवीण शेळके सह्याद्री फार्मर प्रोडूसर कंपनी अधिकारी अरुण आकोटकर, नाथा पाटील ,अपूर्व जवंजाळ ,श्रीधर ठाकरे अजिंक्य तिडके ,मनोज जवंजाळ, निलेश रोडे, राकेश मानकर ,मोरेश्वर वानखडे, आकाश पवार, प्रशांत कुकडे, नवीन पेठे, विठ्ठल भोसले ,प्रल्हाद शेळके ,सुहास तेल्हारकर ,स्वप्निल धोटे ,तुषार तायवाडे, शिवदीप भुमरे, अनिल राऊत, विशाल लंगोटे ,सुधीर दिवे, रवींद्र बोरटकर, उद्धव फुटाणे, व्यंकट शिंदे, विनोद राऊत ,पुष्पक खापरे, हे सर्वजण शेतकरी दौऱ्यामध्ये होते. शेतकऱ्यांना सुद्धा नवीन तंत्रज्ञान शास्त्रज्ञ यांच्या माध्यमातून भरपूर काही माहिती मिळाली. त्याबद्दल सह्याद्री फार्मर प्रोड्युसर कंपनीचे सर्व संत्रा उत्पादक शेतकऱ्यांनी आभार मानले.

पुष्पक श्रीरामजी खापरे

अमरावती, महाराष्ट्र

भारताच्या विविध राज्यांमध्ये पशुपालन हा शेतीसोबत जोडलेला पूरक व्यवसाय आहे. मात्र, पंजाबचे शेतकरी ऍनिमल ब्रीडिंग (जनावरांच्या प्रजनन तंत्रज्ञान) मध्ये देशातील इतर राज्यांच्या तुलनेत अधिक पुढे मानले जातात. यामागे अनेक ठोस कारणं आहेत.

वैज्ञानिक दृष्टीकोन आणि शिक्षण

पंजाबमध्ये शेतीसोबतच पशुपालन विषयक शिक्षण आणि जनजागृतीवर भर दिला जातो. कृषी विद्यापीठे, पशुवैद्यकीय महाविद्यालये आणि शासकीय प्रशिक्षण केंद्रांमुळे शेतकरी आधुनिक प्रजनन तंत्रज्ञानाशी परिचित झाले आहेत.

कृत्रिम रेतन (Artificial Insemination) चा व्यापक वापर

पंजाबमध्ये बहुतेक गायी–म्हशी कृत्रिम रेतनाद्वारे गाभण केल्या जातात. त्यामुळे उच्च दर्जाचे ब्रीड सहज उपलब्ध होतात आणि स्थानिक जनावरांचा दर्जाही सुधारतो.

शासकीय व खासगी योजनांचा लाभ-

राज्यातील शेतकरी विविध शासकीय योजनांचा लाभ घेतात. प्रगत ब्रीडिंग सेंटर, बल्क मिल्क कूलिंग युनिट्स आणि डेअरी को-ऑपरेटिव्हमुळे शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन मिळते.

आर्थिक स्थैर्य व मार्केट उपलब्धता-

पंजाब हा दुधाच्या उत्पादनात अग्रणी राज्य आहे. येथे दुधाचे दर तुलनेने चांगले मिळतात, तसेच खरेदीसाठी मोठी डेअरी इंडस्ट्री असल्याने शेतकऱ्यांना आत्मविश्वास मिळतो.

उच्च दर्जाचे गायी–म्हशींचे वाण-

मुर्रा म्हैस हे जगप्रसिद्ध वाण पंजाबमधील असून त्याची दूध देण्याची क्षमता विलक्षण आहे. तसेच होल्स्टीन फ्रिजिअन, जर्सी यांसारख्या गायींचं संगोपन इथे यशस्वी ठरतं.

संशोधन व नाविन्याचा स्वीकार-

पंजाबचे शेतकरी नवीन तंत्रज्ञान पटकन आत्मसात करतात. एम्ब्रियो ट्रान्सफर टेक्नॉलॉजी (ETT), इन विट्रो फर्टिलायझेशन (IVF) यांसारख्या आधुनिक पद्धतीही इथे हळूहळू लोकप्रिय होत आहेत.

पंजाबचे शेतकरी ऍनिमल ब्रीडिंगमध्ये पुढे असण्यामागे शिक्षण, जागरूकता, शासकीय मदत, उच्च दर्जाची वाणं आणि बाजारपेठेची उपलब्धता ही प्रमुख कारणं आहेत. या प्रगत दृष्टिकोनामुळे पंजाब आज देशातील डेअरी हब म्हणून ओळखला जातो.

लेखक- नितीन रा.पिसाळ

पशुसंवर्धन सल्लागार

फार्मर द जर्नलिस्ट, कृषि जागरण.

महाराष्ट्र ही कृषिप्रधान भूमी… आणि या भूमीच्या संस्कृतीत बैलाचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. शेतकरी राजा आपल्या श्रमाचा खरा सोबती मानून बैलाला कुटुंबातील सदस्यासारखं जपतो. याच नात्याचा सन्मान करण्यासाठी महाराष्ट्रात दरवर्षी बैलपोळा हा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

या दिवशी शेतकरी आपल्या बैलांना स्नान घालतो, रंगीबेरंगी सजावट करतो, गोडधोड खाऊ घालतो आणि ढोल-ताशांच्या गजरात बैलांची मिरवणूक काढतो. हा सोहळा केवळ परंपरेचा भाग नसून, कृतज्ञतेची जाणीव आहे. कारण बैल हा फक्त शेतीतील प्राणी नाही, तर शेतकऱ्याच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहे.

आजच्या काळात शेतीचं आधुनिकीकरण झालं आहे. ट्रॅक्टर, यंत्रसामग्री शेतात आली आहे. मात्र, बैलाचं महत्व कमी झालेलं नाही. ट्रॅक्टर काम करतो, पण मातीशी जिव्हाळा जपतो तो बैल. आधुनिक यंत्रांमुळे कर्जाचं ओझं वाढतं, पण बैल शेतकऱ्याचा खरा साथीदार ठरतो.

वाढत्या शेती खर्चाच्या आणि अनिश्चित बाजारभावाच्या संकटात शेतकरी अनेकदा अडचणीत येतो. तरीही बैलाच्या पावलावर पाऊल ठेवून तो शेतात उभा राहतो. त्यामुळेच बैलपोळा हा दिवस शेतकऱ्याच्या मनातील बैलाविषयीचं प्रेम, आदर आणि विश्वास व्यक्त करणारा उत्सव ठरतो.

म्हणूनच असं म्हणावंसं वाटतं-

“शेतकरी राजा आणि त्याचा बैल, हीच खरी महाराष्ट्राच्या कृषी संस्कृतीची ताकद आहे.”

लेखक- नितीन रा.पिसाळ

कृषि अभ्यासक, फार्मर द जर्नलिस्ट, कृषि जागरण

आदिकाळापासून भारत हा कृषिप्रधान देश म्हणून ओळखला जातो. मात्र, वाढत्या मत्स्य उत्पादनामुळे भारताला आता एक नवीन ओळख मिळत आहे. २०२३-२४ मध्ये देशाने सुमारे ३२८८ लाख टन अन्नधान्याचे उत्पादन केले, तरीही लोकसंख्येचा वेगाने वाढता दर आणि हवामान बदलामुळे भविष्यात अन्नटंचाईचा धोका निर्माण होऊ शकतो. यामुळे प्रथिनयुक्त, सुलभ आणि पोषक अन्नाचा पर्याय शोधणे अत्यावश्यक बनले आहे. शेतीसाठी लागणारी जमीन, पाणी, कुरणे यांचा तुटवडा, तसेच शेतीवरील प्रतिकूल हवामानाचा परिणाम लक्षात घेतल्यास, मासे हा अन्नाचा एक शाश्वत व फायदेशीर पर्याय ठरतो.

मासे हे आरोग्यास अत्यंत लाभदायक असून, भारतातील विशेषतः कोकण, बंगाल, केरळ आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील भागात माशांना आहारात महत्त्वाचे स्थान आहे. २०२२ मध्ये भारताचे मत्स्य उत्पादन १६२ लाख टनांपर्यंत पोहोचले, आणि त्याचबरोबर मासे हे स्वस्त व भरपूर प्रथिने देणारे अन्न म्हणून अधिक लोकांना आकर्षित करू लागले. सामान्यतः माणसाच्या प्रथिनाच्या गरजेपैकी १५–१८% भाग मासे भागवतात, तर जपान, मलेशिया, थायलंडसारख्या देशांत हे प्रमाण ५०% पर्यंत पोहोचते. भारतात हरित क्रांतीमुळे अन्नधान्याची कमतरता कमी झाली असली, तरी प्रथिनयुक्त अन्नाची कमतरता अजूनही भासत आहे. डाळी, दूध, मटण यांच्या वाढत्या किमतींमुळे सर्वसामान्यांना त्या सहज परवडत नाहीत. अंडी व चिकनच्या तुलनेत माशांची चव विविधतेने भरलेली असल्याने ते अधिक पसंतीस उतरतात. शिवाय मासे श्रीमंतांपासून गरीबांपर्यंत सर्वांनाच परवडणारे असल्याने त्यांचा आहारातील सहभाग वाढवणे गरजेचे आहे.

माशांचे अन्न-गुण :

माशांमध् ७० ये ते ८०% पाणी असते व उरलेले ३० ते २०% पोषण द्रव्ये असतात. या पोषण द्रव्यात प्रथिने (१८-२५%), स्निग्धपदार्थ (१-१५%) आणि ०.८ ते २% क्षार व खनिजे असतात. कर्बोदकांचे (पिष्टमय पदार्थ) प्रमाण अतिशय कमी असते, म्हणून मधुमेहीना मासे भरपूर खाण्याची असते. अर्थात हे मासे तळून खाणे योग्य नाही, कारण त्यामुळे अतिरिक्त प्रमाणात स्निग्धपदार्थ आहारात जातात. माशांतील पोषणमूल्ये ऋतुमानाप्रमाणे, त्यांच्या जातीनुसार, भौगोलिक स्थानाप्रमाणे, त्यांच्या लिंगानुसार व पुनरुत्पादनाच्या शारीरिक क्रियांनुसार बदलत असतात.

बोंबील मासा

प्रथिने :

दूध, अंडी आणि मांस यांच्याप्रमाणेच, मासे खाल्ल्यानेही शरीरास पोषक आणि उच्च दर्जाची प्रथिने मिळतात. विशेषतः माशांतील प्रथिने पचनास हलकी असतात आणि त्यांचे शोषण ९०%हून अधिक प्रमाणात होते, त्यामुळे मासे खाल्ल्यावर मटण किंवा चिकनप्रमाणे जडपणा जाणवत नाही. माशांमध्ये एकूण दहा अमिनो आम्ले आढळतात, जे शरीरासाठी अत्यावश्यक असतात. धान्ये व कडधान्यांमध्ये सर्व अत्यावश्यक अमिनो आम्ले आढळत नाहीत, त्यामुळे शाकाहारी व्यक्तींना ही पोषकतत्त्वे आहारातून मिळणे कठीण जाते. माणसाच्या वाढीसाठी महत्त्वाची असलेली लायसीन आणि मिथिओनिन  ही अमिनो आम्ले माशांमध्ये मुबलक प्रमाणात असतात, आणि त्यांचे प्रमाण कडधान्यांतील अमिनो आम्लांपेक्षा अधिक असते. विशेष म्हणजे, माणसाच्या वाढीस पोषक असे अमिनो आम्लांचे संतुलित मिश्रण केवळ माशांमध्येच आढळते.

स्निग्ध-पदार्थ :

मासे हा ओमेगा-३ फॅटी अॅसिडचा अत्यंत समृद्ध स्रोत आहे, जो मेंदू आणि डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी आवश्यक असतो. शरीरात ओमेगा-३ फॅटी असिड तयार होत नसल्याने तो अन्नातून मिळवावा लागतो, आणि दररोज सुमारे 500 मिग्रॅम एवढी त्याची गरज असते. याचे सेवन अपुरे झाल्यास अनेक शारीरिक समस्या उद्भवू शकतात. माशांच्या तेलात ‘ओमेगा-३ पॉली-अनसॅच्युरेटेड फॅटी अॅसिड्स’ (PUFA) असतात, जे रक्तातील कोलेस्टेरॉल वाढू देत नाहीत आणि सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांची लवचिकता वाढवून रक्तदाब कमी करण्यास मदत करतात. माशांमध्ये आढळणाऱ्या इकोसा-पेंटेनोईक-आम् (EPA)  आणि डोकॉसो-हेक्सेनॉईक-आम् (DHA) मुळे रक्तातील गुठळ्या होण्याची शक्यता कमी होते. त्यामुळे नियमित मासे खाणाऱ्यांमध्ये हृदयविकाराचा झटका येण्याचे प्रमाण कमी असते. तसेच, मासे खाणाऱ्या लहान मुलांना अस्थमा होण्याचे प्रमाण कमी असते आणि मत्स्याहारी मातेच्या गर्भाशयात वाढणाऱ्या बाळाच्या मेंदूची वाढ चांगली होते. संशोधनानुसार तारलीसारख्या फॅटी माशांमध्ये ओमेगा-३ फॅटी असिड भरपूर प्रमाणात असते, आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तुलनेत माशांतील चरबी ही ‘हेल्दी फॅट’ मानली जाते.

जीवनसत्त्वे :

माशांच्या चरबीत अथवा तेलात ‘अ’ आणि ‘ड’ ही जीवनसत्त्वे भरपूर प्रमाणात आढळतात, त्यामुळे या जीवनसत्त्वांची कमतरता असलेल्या रुग्णांना आणि लहान मुलांना खास करून मत्स्यतेलाच्या (जसे की कॉड लिव्हर ऑइल किंवा शार्क ऑइल) गोळ्या दिल्या जातात. ही दोन्ही जीवनसत्त्वे डोळ्यांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि त्वचा निरोगी ठेवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त असतात.

क्षार व खनिजे :

माशांमध्ये सोडियम, पोटॅशियम, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, फॉस्फरस आणि सल्फर यांसारखी क्षारद्रव्ये तर असतातच, शिवाय आयोडीन, झिंक, सेलेनियम, कोबाल्ट, मॉलिब्डेनम आणि लोह (आयर्न) ही सूक्ष्मखनिजे देखील आढळतात. ही क्षारद्रव्ये आणि सूक्ष्मखनिजे शरीरातील अनेक आवश्यक जैविक क्रियांसाठी उपयुक्त ठरतात. सर्व सागरी अन्नपदार्थांमध्ये आयोडीन भरपूर प्रमाणात असल्यामुळे थायरॉइड ग्रंथीचे विकार होण्याची शक्यता कमी होते. विशेषतः कालवांमध्ये झिंकचे प्रमाण सर्वाधिक आढळते, जे इन्सुलिन घेणाऱ्या मधुमेहींसाठी अत्यावश्यक मानले जाते.

माशांप्रमाणेच खेकडे, कोळंबी, कालवे (ऑइस्टर), शेवंडी (लॉबस्टर), नळे (स्क्विड), माकली जवळा आणि झिंगे यांसारखे विविध समुद्री जीवही आहाराच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त ठरतात. यांचे सेवन केल्याने शरीरास आवश्यक असे अनेक पोषक घटक मिळतात. उदा. खेकड्यांमध्ये अँटिऑक्सिडंट्स आढळतात, जे कर्करोगासारख्या गंभीर आजारांपासून संरक्षण करतात. यामध्ये क्रोमियम असल्याने रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित राहते, जे मधुमेहींसाठी फायदेशीर ठरते. तसेच खेकड्यांतील विटॅमिन B12 आणि ओमेगा-3 फॅटी अ‍ॅसिड्स मुळे नवीन रक्तपेशींची निर्मिती होते आणि रक्ताभिसरण सुधारते. त्वचा विकार जसे की मुरुम, रॅशेस, डँड्रफ यावरही खेकडे खाल्ल्याने फायदा होतो. यातील झिंक शरीरातील तेल निर्मिती नियंत्रणात ठेवते, तर सांधेदुखी कमी करण्यास आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासही मदत होते. कोळंबीचे सेवन हे देखील आरोग्यासाठी लाभदायक आहे. त्यात मुबलक प्रमाणात सेलेनियम असते, जे पेशींच्या आरोग्यासाठी आवश्यक आहे आणि व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता भरून काढते. यामधील झिंक मुळे रोगप्रतिकारक शक्ती तसेच प्रजनन क्षमताही सुधारते. या समुद्री अन्नघटकांचा नियमित आहारात समावेश केल्यास शरीर निरोगी आणि सशक्त राहते, विशेषतः ज्यांना कुपोषण किंवा आजारपणाने त्रास होतो त्यांच्यासाठी हे अतिशय फायदेशीर आहे.

मासे अन्न: भारतातील उपासमारी कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे साधन

भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा लोकसंख्येचा देश असून, आजही येथे लाखो लोक उपासमारीच्या समस्येने ग्रस्त आहेत. २०२४ च्या ग्लोबल हंगर इंडेक्स (GHI) नुसार, गणना करण्यात आलेल्या १२७ देशांमध्ये भारत १०५ व्या क्रमांकावर आहे आणि त्याचा स्कोअर २७.३ असून, ही स्थिती ‘गंभीर’ मानली जाते. भारतात अन्नधान्याचे उत्पादन भरपूर प्रमाणात होत असले तरी प्रत्येक व्यक्तीला पुरेसे आणि पोषक अन्न मिळत नाही. अशा परिस्थितीत मासे अन्न म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. मासे हे तुलनेने स्वस्त, सहज उपलब्ध आणि प्रथिनयुक्त अन्न आहे, जे गरीब व मध्यमवर्गीयांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. विशेषतः भारतातील अनेक राज्यांमध्ये लहान मुले आणि गरोदर महिलांमध्ये दिसणारे कुपोषण दूर करण्यात माशांतील जीवनसत्त्वे आणि खनिजे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. शिवाय, भारताच्या विस्तीर्ण सागरी किनाऱ्यांमुळे आणि मोठ्या नद्या-तलावांमुळे मत्स्य व्यवसायात मोठी क्षमता आहे. मत्स्य उत्पादन वाढवून स्थानिक अन्नपुरवठा सुधारता येतो, ज्यामुळे अधिक लोकांना पौष्टिक अन्न मिळू शकते. याशिवाय, मत्स्य व्यवसायाच्या वाढीमुळे ग्रामीण भागात लाखो लोकांना रोजगार मिळू शकतो, जे अन्नसुरक्षेला हातभार लावते. योग्य प्रकारे व्यवस्थापन केल्यास, मत्स्यपालन हे शाश्वत, पर्यावरणपूरक, आणि दीर्घकालीन अन्नस्रोत ठरू शकते. त्यामुळे उपासमारी आणि कुपोषण कमी करण्यासाठी माशांना अन्न धोरणाचा केंद्रबिंदू मानणे आवश्यक ठरते.

नमस्कार, मी आपला शुभचिंतक, नितीन पिसाळ…

स्वातंत्र्य दिनाच्या आपणा सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा!

आज देश तिरंगा फडकवत आनंद साजरा करतोय. पण माझ्या मनात एक प्रश्न वीजेसारखा घुमतो - आपण खरोखर स्वतंत्र आहोत का?

शेतकरी राजा आणि त्याची प्रजा-

शेतकरी राजा…ज्याच्या घामातून अन्नाचा प्रत्येक दाणा जन्म घेतो.

ज्याच्या पायाखाली मातीतून जीवन उगवतं,

आणि ज्याच्या पोटावर पाय देऊन आपण सुखात जगतो!

पण हा राजा आजही गुलाम आहे -

कर्जाचा, बाजारभावाचा, हवामानाच्या अन्यायाचा.

प्रजा सुखी आहे, पण राजा अजूनही जखमी आहे…

कधी शिकणारा… आज शिकवणारा...असा माझा मागील 14 वर्षांचा प्रवास (2011-2025)

२०११ मध्ये पशुपालन आणि दुग्धव्यवसायाच्या वाटेवर पहिले पाऊल टाकलं.

तेव्हा मी विद्यार्थी होतो- शिकण्याची भूक होती, पैशापेक्षा जास्त स्वप्नं होती.

या १४ वर्षांत तंत्रज्ञान, बाजारपेठ, रोगसंसर्ग सगळं बदललं… पण संघर्ष तसाच राहिला.

आज मी लेखक, अभ्यासक आणि प्रशिक्षक म्हणून पशुपालकांना पोषणशास्त्र, आरोग्य व्यवस्थापन आणि उत्पादनवाढीच्या आधुनिक पद्धतींचं मार्गदर्शन करतो.

माझ्यासाठी पशुपालन हा फक्त व्यवसाय नाही, तो विज्ञान, सेवा आणि राष्ट्रनिर्मितीचं साधन आहे.

तंत्रज्ञान, वाचन, जुगाड आणि शोध-

मी शंभरपेक्षा जास्त पुस्तके वाचली,

शेकडो लेखांचा अभ्यास केला,

रिसर्च पेपर्स पलटले,

आणि गावातील शेतकऱ्यांच्या 'जुगाड' कल्पनांना वैज्ञानिक आधार दिला.

माझा विश्वास आहे- "बदल घडवायचा असेल तर तंत्रज्ञान आणि परंपरेचा हात घट्ट धरावा लागतो!"

स्वास्थ्य- जैविक ते केमिकल, केमिकल ते कॅन्सर, आणि मग… मृत्यू!

ही माझ्या प्रवासातील सर्वात जखमी करणारी गोष्ट आहे.

आपण जैविक शेती सोडून रसायनांकडे धावलो,

उत्पादन वाढलं, पण विष आपल्या अन्नात आणि रक्तात शिरलं.

आज गावोगावी कॅन्सरसारखे रोग घरं उद्ध्वस्त करतायत…

ही लढाई फक्त जमिनीची नाही,

ती आपल्या शरीराची, आरोग्याची आणि आत्म्याची आहे!

शेतकऱ्याचं आरोग्य म्हणजे देशाचं आरोग्य.

जनावरं आणि माती बरी राहिली, तरच आपण बरे राहू."

माझी एकच विनंती तंत्रज्ञान वापरा, पण माती, पाणी आणि आपल्या शरीराचं नातं विसरू नका.

शेतकरी राजा फक्त पोट भरत नाही, तो राष्ट्राचा कणा आहे.

त्या कण्याला मोडू देऊ नका.*

आजच्या अंकात एवढंच… पुन्हा भेटूया एका नव्या विषयासह, एका नव्या लढाईसह…

जय जवान, जय किसान, जय विज्ञान!

लेखक-

नितीन रा. पिसाळ

पशुसंवर्धन सल्लागार व कृषी अभ्यासक

फार्मर द जर्नलिस्ट- कृषी जागरण

एका इंजिनिअरचा प्रवास…एका गावासाठी, एका ध्येयासाठी...

मी विक्री करू शकतो, पण का नाही माझ्या मातीतून, माझ्या माणसांसाठी?" हा प्रश्न होता संदीप कापसे यांच्यासमोर- माढा तालुक्यातील कापसेवाडी या छोट्याशा गावातील एक प्रतिभावान मेकॅनिकल इंजिनिअर. पुण्यातील प्रतिष्ठित ऑटोमोबाईल कंपनीत दहा-पंधरा लाखांच्या कार विकणारा टॉप सेल्समन. पण आत्मा मात्र शुध्दतेच्या शोधात...!

लॉकडाऊन एक वळण…एक क्रांती-

कोरोनाने देश थांबला…आणि संदीप परत आले गावाकडे. शहराच्या चकाकीतून थेट माढ्याच्या मातीत…आणि सुरू झाली एक वैचारिक क्रांती- लाकडी घाण्याच्या माध्यमातून शुद्ध तेल निर्मितीची!

"रिफाइंड नव्हे, परंपरेचा परीघ- लाकडी घाणा म्हणजेच खरं ‘रहस्य’!"

‘रहस्य’- नावातच आरोग्याचं उत्तर

कुटुंबाच्या पाठबळावर उभारलेलं हे स्वप्न –

▪ वडील -शिक्षक

▪ आई - शिक्षिका

▪ बहीण Dr. BAMS- आयुर्वेद सल्लागार

▪ पत्नी- खंबीर साथ

"शेतीची माती + शिक्षणाची नजर + नोकरीचा अनुभव = ‘रहस्य’!"

तालुका माढा- तिथेच उगम, तिथेच उद्योग!

▪ सुरुवात- १० लाखांच्या भांडवलातून

▪ प्रकल्प- थेट माढा गावात

▪ २ लाकडी घाणा- एक घाणा व्यवसायासाठी, एक घाणा माफक दरात तेल निर्मिती ...शेतकऱ्यांसाठी

▪ आजची यंत्रणा- २४ लाखांची, अत्याधुनिक आणि परंपरेशी नातं जपणारी!

तेलनिर्मिती- परंपरा आणि विज्ञानाचा संगम-

▪ ९ प्रकारचे तेल- शेंगदाणा, करडई, मोहरी, तीळ, सूर्यफूल, खोबरेल, बदाम, जवस, एरंडी

▪ १२ किलो शेंगदाण्यांपासून मिळते ४.५ लिटर शुद्ध तेल

▪ संपूर्ण प्रक्रिया- ४५-५० मिनिटांत पारदर्शक आणि हळुवार

तेल उत्पादनानंतरही- “पेंड”द्वारे पशुखाद्य मूल्यवर्धन

🧠 ब्रँडिंग,- रहस्य म्हणजे शुद्धता, आरोग्य आणि निसर्गाशी नातं!

▪ ISO 9001:2015 आणि फूड सेफ्टी प्रमाणित

▪ सर्व तेल NABL लॅब प्रमाणित

▪ पॅकिंग- २०० मि.ली. ते ५ लिटर

▪ स्लोगन- “रहस्य सुखी जीवनाचे”

विक्रीचा विस्तार- ग्राहकांचा विश्वास!

▪ विक्री केंद्र- कुर्डुवाडी, वैराग, सोलापूर, पुणे व ऑनलाईन

▪ मासिक विक्री- १५००-१६०० लिटर

▪ मागणी सर्वाधिक – शेंगदाणा, करडई, खोबरेल तेलांना!

▪ हेल्थ प्रदर्शनं, मॉर्निंग वॉक स्टॉल्स, परिसंवाद…जिथे आरोग्य, तिथे रहस्य’! "तेल फक्त बघू नका… चव घ्या, अनुभव घ्या… मगच ठरवा!"

शेतकऱ्यांसाठी- ‘रहस्य’ म्हणजे नवसंजीवनी

▪ सेंद्रिय मालाचं मूल्यवर्धन.

▪ रास्त दरात गाळप सेवा उपलब्ध.

▪ दर्जेदार बियाणे उपलब्ध.

▪ तेलानंतर उरलेली पेंड- पशुखाद्य उत्पन्नाचा आणखी एक स्त्रोत.

ग्रामीण स्टार्टअप…पण जागतिक दृष्टिकोन!

जेव्हा एक अभियंता गावासाठी स्वतःच्या हाताने उद्योग घडवतो, तेव्हा तो फक्त उत्पादक राहत नाही, तर समाजपरिवर्तनाचा शिल्पकार ठरतो!*

“‘रहस्य’ हा फक्त ब्रँड नाही… ही जिद्द, मूल्य आणि मातीतून उगम पावलेली प्रेरणा आहे!

उद्योजक- श्री. संदीप कापसे

मो.बा- 7843022333

ब्रँड- रहस्य: लाकडी घाण्याचे शुद्ध तेल

मु.पो. माढा, ता. माढा, जि. सोलापूर

वेबसाईट- https://www.rahasyaoils.com

खरेदीसाठी थेट WhatsApp Catalog:

https://wa.me/c/917843022333

लेखक- नितीन रा. पिसाळ

पशुसंवर्धन सल्लागार व कृषी अभ्यासक

फार्मर द जर्नलिस्ट- कृषी जागरण

भुईमूग पिकात पिवळेपणा दिसू लागल्यास तो अनेक कारणांमुळे होऊ शकतो. विशेषतः जर पाऊस सतत होत असेल आणि जमीन चुनखडी (कॅल्सियमयुक्त) असेल, तर पिकाच्या आरोग्यावर त्याचा थेट परिणाम होतो. खाली या समस्येचं विश्लेषण व उपाय दिले आहेत:

समस्या ओळख:

पाने पिवळी होणे: ही लक्षणे प्रामुख्याने सूक्ष्म अन्नद्रव्यांच्या कमतरतेमुळे (विशेषतः लोह (Fe), मॅग्नेशियम (Mg), मोलिब्डेनम (Mo)) दिसून येतात.

पाऊस आणि चुनखडी जमिन:

सततच्या पावसामुळे मुळांना ऑक्सिजन मिळत नाही.

चुनखडी जमिनीत pH जास्त असल्याने लोह व इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्ये शोषली जात नाहीत.

मुळांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो.

उपाययोजना:

सूक्ष्म अन्नद्रव्ये फवारणी:

पाने पिवळी पडल्यास खालील मिश्रणाचा फवारणीद्वारे उपयोग करा:

स्प्रे मिश्रण:

फेरस सल्फेट (FeSO₄) – 0.5% (500 ग्रॅम/100 लिटर पाणी)

सायट्रिक अ‍ॅसिड – 50 ग्रॅम/100 लिटर पाणी

युरिया – 1% (1 किलो/100 लिटर पाणी) (वाढीला चालना देण्यासाठी)

हे मिश्रण 7-10 दिवसांच्या अंतराने 2 वेळा फवारावे.

पाणी निचरा सुधारणा:

सततचा पाऊस असल्यामुळे जमिनीत पाणी साचत असल्यास, पिकामध्ये पाणी साचणार नाही याची दक्षता घ्या.

नाली पद्धतीने पाणी वाहून नेण्याची सोय करावी.

जमिनीचा pH नियंत्रित करणे:

जमिनीचा pH 7.5 पेक्षा जास्त असल्यास सूक्ष्म अन्नद्रव्ये शोषले जात नाहीत.

अशावेळी सेंद्रिय घटक (जसे कंपोस्ट, गांडूळ खत) टाकल्यास जमिनीचा pH काही प्रमाणात संतुलित होतो.

झिंक, फेरस आणि मॅग्नेशियमसारखी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये पाने फवारणीने द्यावीत.

जमिनीची तपासणी:

एकदा मृदा परीक्षण (soil testing) करून घ्या. त्यामुळे नेमकी कोणती अन्नद्रव्ये कमी आहेत हे समजेल.

जैविक उपाय:

रायझोबियम व पीएसबी कल्चर यांचे बीजप्रक्रिया केल्यास मुळांच्या आरोग्यावर चांगला परिणाम होतो.

ट्रायकोडर्मा + जीवामृत/जिवाणू खते वापरल्यास मुळांची वाढ सुधारते.

निष्कर्ष:

भुईमूग पिकात पिवळेपणा दिसल्यास तो केवळ अन्नद्रव्यांच्या कमतरतेचा नाही, तर जमिनीचा प्रकार, हवामान व पाण्याचा निचरा या सर्व गोष्टींचा मिळून परिणाम असतो. योग्य अन्नद्रव्य फवारणी, निचरा व जैविक उपाययोजना करून आपण भुईमूग पीक निरोगी ठेवू शकतो.

लेखक- प्रियंका मोरे

फार्मर द जर्नलिस्ट- कृषी जागरण (राष्ट्रीय कृषी मीडिया)

प्रस्तावना-

सेंद्रिय शेती ही आता पर्याय न राहता काळाची गरज बनली आहे. रासायनिक शेतीमुळे जमिनीत जीवसृष्टी नष्ट होत आहे, सुपीकता कमी होत आहे आणि उत्पादनाचा खर्च वाढत आहे. अशा परिस्थितीत सेंद्रिय शेतीकडे वळणारे शेतकरी वाढत आहेत. मात्र, सेंद्रिय शेतीत आवश्यक असणाऱ्या जीवामृताची वेळेत आणि योग्य प्रमाणात निर्मिती ही मोठी अडचण ठरते.

हीच समस्या ओळखून विकसित करण्यात आले आहे Progressive जीवामृत ट्यूब. हे एक अभिनव तंत्रज्ञान आहे, ज्याच्या मदतीने शेतकरी कमी वेळात, कमी मेहनतीत आणि कमी खर्चात अधिक गुणवत्तापूर्ण जीवामृत तयार करू शकतात.

जीवामृत का आवश्यक आहे-

- जीवामृत हे नैसर्गिक खत जमिनीत सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढवते.

-हे सूक्ष्मजीव मातीतील पोषकतत्त्वांचा विघटन वेग वाढवतात,

- ज्यामुळे पिकांना सहज उपलब्ध होतात.

- याचा थेट परिणाम म्हणजे पिकांची मुळे अधिक बळकट होतात.

- पाने गडद हिरवी राहतात.

- रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.

- उत्पादनाचा दर्जा सुधारतो.

तथापि, पारंपरिक पद्धतीने जीवामृत तयार करताना वेळ, जागा, सतत देखरेख आणि योग्य प्रमाण राखणे यासारख्या समस्या येतात. Progressive जीवामृत ट्यूब या समस्यांवर अत्यंत प्रभावी उपाय ठरते.

Progressive जीवामृत ट्यूब कशी काम करते

ही ट्यूब सेंद्रिय शेतीसाठी आवश्यक अशा जीवनसत्त्वांनी आणि सूक्ष्मजीवांनी समृद्ध असलेले जीवामृत तयार करण्याची प्रक्रिया अधिक सोपी करते. फक्त 10 ते 12 दिवसांत दर्जेदार जीवामृत तयार होते, जे ड्रीप सिंचन, फवारणी किंवा पाट पाण्यातून सहज वापरता येते.

Progressive जीवामृत ट्यूबच्या वापराचे फायदे

- कमी वेळेत अधिक प्रमाणात व दर्जेदार जीवामृत तयार होणे

- कमी खर्चामुळे रासायनिक खतांवरील अवलंबन कमी होणे.

- जमिनीचा पोत सुधारून भुसभुशीतता वाढणे.

- पीक मुळे अधिक बळकट होणे आणि पोषणतत्त्वांचे शोषण सुधारणे.

- पिकांची प्रतिकारशक्ती वाढून रोग व कीटकांपासून नैसर्गिक संरक्षण मिळणे.

Progressive जीवामृत ट्यूब वापरल्याने शेतात झालेले बदल.

ट्यूब वापरल्यावर अनेक शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतात लक्षणीय बदल अनुभवले आहेत. काही प्रमुख बदल पुढीलप्रमाणे आहेत:

- पिकांच्या उत्पादनात सरासरी 15 ते 20 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे.

- रासायनिक खतांवरील खर्च 40 ते 60 टक्क्यांनी कमी झाला आहे.

- मातीची सुपीकता आणि पाणी धारण करण्याची क्षमता वाढली आहे.

- पिकांचा दर्जा सुधारला असून फळांचा आकार, चव आणि रंग अधिक आकर्षक झाला आहे.

- रासायनिक फवारणींची गरज कमी झाल्याने पर्यावरणीय तणावही कमी झाला आहे.

ट्यूबची वैशिष्ट्ये-

- विविध आकार व मॉडेल्स उपलब्ध.

- 900 GSM प्लास्टिक पासून तयार केली जाते.

- ऊन, पाऊस, वारा आणि बुरशी यांचा कोणताही परिणाम होत नाही.

- डास, माश्या किंवा दुर्गंधीचा त्रास होत नाही.

- 100 टक्के वॉटरप्रूफ आणि तीन वर्षांची वॉरंटी सुविधा.

- बाजारात जीवामृत बनवणाऱ्या खूप साऱ्या कंपन्या उपलब्ध आहेत परंतु, ISO सर्टिफाईड असणारी उष्णतेपासून बॅक्टरियाचा बचाव करणारी वारंवार ब्लॉकेज न होणारी ही एकमेव progressive जीवामृत ट्यूब आहे.

सेंद्रिय शेतीसाठी योग्य पर्याय-

-Progressive जीवामृत ट्यूब केवळ एक साधन नसून शेतकऱ्यांसाठी शाश्वत शेतीकडे नेणारा विश्वासाचा दुवा आहे. या ट्यूबच्या मदतीने शेतकरी कमी खर्चात आणि कमी मेहनतीत अधिक उत्पादन घेऊन नफा वाढवू शकतात. तसेच, रासायनिक खतांवरील अवलंबन कमी करून पर्यावरणासही अनुकूल योगदान देऊ शकतात.

-शेतकऱ्यांना सेंद्रिय शेतीत करण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी तसेच त्यांना समृद्ध करण्यासाठी तिचे नाव ही progressive जीवामृत ट्यूब ठेवले आहे.

अधिक माहितीसाठी संपर्क- 9657523355, 9689523355*

सेंद्रिय शेतीतील नवनवीन उपाय जाणून घेण्यासाठी Progressive Farming World चे फेसबुक, इंस्टाग्राम आणि युट्यूब चॅनेल फॉलो करा.

सेंद्रिय शेतीसाठी दर्जेदार जीवामृत तयार करण्याचा सुलभ मार्ग- Progressive जीवामृत ट्यूब

लेखक-नितीन रा. पिसाळ

पशुसंवर्धन सल्लागार व कृषी अभ्यासक

फार्मर द जर्नलिस्ट- कृषी जागरण

गाईच्या डोळ्यातून पाणी येणे म्हणजे एक साधं लक्षण वाटतं, पण त्यामागे अनेक गंभीर कारणं दडलेली असू शकतात. वेळेवर उपचार न केल्यास गाईच्या आरोग्यावर, उत्पादनक्षमतेवर आणि शेवटी शेतकऱ्याच्या उत्पन्नावरही परिणाम होऊ शकतो.

जाणून घ्या डोळ्यांतून पाणी येण्याची कारणं-

डोळ्यात धूळ, परगळी, काड्या-कचरा गेलेला असणे

– डोळ्यांमध्ये काही परकं कण गेल्यास गाईला अस्वस्थ वाटते आणि डोळ्यातून सतत पाणी वाहू लागते.

डोळ्यांचा संसर्ग-

– डोळे लालसर होतात, सुजतात, आणि पाणी येतं. हा संसर्ग एकापासून दुसऱ्याला होऊ शकतो.

इन्फेक्शनमुळे डोळा दुखणे-

– अशा स्थितीत डोळ्याच्या आतील भागात इन्फेक्शन झाल्यामुळे डोळा पाणावतो.

कृमींचा परिणाम-

– काही वेळा फुफ्फुसात किंवा नाकात कृमी असतील, तर त्याचा त्रास डोळ्यांतून पाणी येण्यामार्फत दिसू शकतो.

माशी-मच्छर यांचा त्रास-

– डोळ्याभोवती माशा सतत बसल्यामुळे डोळ्यात जंतू जातात आणि त्यामुळे डोळे पाणावतात.

टिक (Ticks) किंवा दुसरे परजीवी डोळ्याभोवती असणे

– ह्यामुळे इरिटेशन होऊन पाणी वाहू शकते.

अ‍ॅलर्जीक प्रतिक्रिया-

– काही नवीन खाद्यपदार्थ, गोठा स्वच्छ नसेल, रसायनांचा संपर्क – यामुळे डोळ्यांची अ‍ॅलर्जी होऊन पाणी येऊ शकते.

लक्षणं ओळखा-

डोळ्यातून पाणी सतत येत असेल

डोळा सुजलेला/लालसर दिसत असेल

गाईचं डोळ्याजवळ चोळणे किंवा डोकं झाडांना घासणे

डोळा अर्धवट बंद ठेवणे.

खाण्याचा/दूध देण्याचा रुचीत बदल

उपाय आणि काळजी-

प्राथमिक स्वच्छता करा-

– स्वच्छ पाण्याने डोळे हलक्या हाताने धुवा. गरज असल्यास स्वच्छ सुती कापड वापरा.

व्हेटरिनरी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या-

– डोळ्यांतून पाणी २ दिवसांपेक्षा जास्त येत असेल, तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून औषधं सुरू करा.

गोठा स्वच्छ ठेवा-

– धूळ, माशा, टिक यापासून संरक्षण होईल.

माशी नियंत्रण उपाय करा-

– नेहमी कीटकनाशक फवारणी, लोळण औषध यांचा वापर करा.

आहारात सुधारणा करा-

– व्हिटॅमिन ‘A’ युक्त चारा, हिरवळ वाढवा. व्हिटॅमिन कमी झाल्यासही डोळ्यांचे त्रास होतात.

"डोळे हे आरोग्याचं दार असतात"- गाईच्या डोळ्यातून पाणी येणं हे एका मोठ्या त्रासाचं पूर्वलक्षण असू शकतं. त्यामुळे ते वेळीच ओळखणं, योग्य उपचार करणं आणि गोठा स्वच्छ ठेवणं ही शेतकऱ्यांची जबाबदारी आहे.

निरोगी जनावरे = भरघोस दूध उत्पादन = शाश्वत शेती व्यवसाय! 🌾

लेखक-

नितीन रा. पिसाळ

पशुसंवर्धन सल्लागार व कृषी अभ्यासक

फार्मर द जर्नलिस्ट- कृषी जागरण

मटन व्यवसायाचं सोनंयुग सुरू झालंय!'

आज शहरी भागात वाढणाऱ्या हॉटेल्स, रिसॉर्ट्स, ढाब्यांमुळे मटनाची मागणी अभूतपूर्व वेगाने वाढते आहे. केवळ शहरी भागच नाही तर ग्रामीण भागातही सण-समारंभ, कार्यक्रम, केटरिंग व्यवसायांमुळे मटन खपात दरवर्षी २०-३०% वाढ होते आहे.

भारताचा मटन बाजार (Market Size):

सध्या भारतीय मटन मार्केटचे वार्षिक मूल्य सुमारे १.६ लाख कोटी रुपये आहे.

२०३० पर्यंत हा बाजार २.५ लाख कोटींपर्यंत जाण्याचा अंदाज आहे.

महाराष्ट्र, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू हे राज्ये मटन पुरवठ्यात आघाडीवर.

शेळीपालन व्यवसाय का करावा?

कमी जागा, जास्त नफा: १ एकर जागेत ५० शेळ्या सहज वाढवता येतात.

मार्केट रेडी प्रॉडक्ट: ८-१० महिन्यांत शेळी विक्रीस तयार होते.

हॉटेल्स व केटरिंग कडून थेट मागणी: मध्यम व मोठ्या शहरांच्या आजूबाजूला शेळीपालन करणाऱ्यांना नियमित मागणी.

निर्यात संधी: मटन आणि शेळ्यांची निर्यात UAE, सौदी अरेबिया, कुवेत या देशांत वाढते आहे.

सेंद्रिय शेतीसाठी शेळी खताचा उपयोग: शेळीच्या शेणातून उत्तम दर्जाचं खत मिळतं.

भविष्यातील संधी:

भारतातील मटनाचा ९०% खप अजूनही असंघटित बाजारातून होतो. जर शेतकरी गट, SHG किंवा लघुउद्योगांनी संगठित उत्पादन व पुरवठा केला तर संपूर्ण मार्केट कॅप्चर करता येईल.

शेळीपालनातून एक मोठी शेळी दरवर्षी सरासरी ३-४ पिल्ले देते, ज्यातून उत्पन्नात झपाट्याने वाढ होते.

थोडी गुंतवणूक, मोठा नफा:

१० शेळ्यांपासून व्यवसाय सुरू केल्यास १२ महिन्यांत सरासरी ₹१.५- २ लाख नफा मिळू शकतो.

५० शेळ्यांपासून सुरूवात केली तर हा नफा ₹८-१० लाखांपर्यंत जाऊ शकतो.

“शेळीपालन म्हणजे भविष्याचं सोनं आहे; शाश्वत उत्पन्न देणारं साधन आहे.”

आजच शेळीपालन सुरू करा, येत्या ५ वर्षांत स्वतःचा मटन ब्रँड उभा करा!

लेखक- नितीन रा. पिसाळ

पशुसंवर्धन सल्लागार व कृषी अभ्यासक

फार्मर द जर्नलिस्ट- कृषी जागरण (राष्ट्रीय कृषी मीडिया)

शेतकरी बंधुनो, चाटण विटा (Mineral Lick Blocks) जनावरांच्या पोषणासाठी महत्वाच्या असतात. पण चुकीची विट खरेदी केली तर आरोग्याचा आणि पैशाचा दोन्ही तोटा होऊ शकतो. म्हणूनच खरेदी करताना हे लक्षात ठेवा:

- ब्रँड व कंपनीचा दर्जा पाहा – ISO, BIS प्रमाणित उत्पादकांची निवड करा.

- साहित्य तपासा – कॅल्शियम, फॉस्फरस, मिठ, झिंक, कॉपर, सेलेनियम यांचे प्रमाण योग्य आहे का ते पहा.

- जनावरांच्या वयोगटानुसार निवड – वासरं, दुधाळ जनावरे, गाभण जनावरे यांच्यासाठी वेगवेगळ्या विटा उपलब्ध आहेत.

- आकर्षक रंगांवर न जाऊन गुणवत्ता पहा – काही विटा रासायनिक रंगांनी रंगवल्या जातात.

- सेंद्रीय (Organic) की रासायनिक? – शक्यतो सेंद्रिय पर्याय निवडा.

- पॅकिंग व लेबलिंग तपासा – उत्पादनाची तारीख, एक्सपायरी डेट आणि साहित्याची यादी पहा.

- किंमत आणि वजनाचा तुलनात्मक विचार करा – जास्त वजन आणि योग्य किंमत असलेली विट घेणे फायद्याचं.

- पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्या – जनावरांच्या स्थितीनुसार कोणती विट योग्य आहे हे जाणून घ्या.

- स्थानिक हवामान विचारात घ्या – काही ठिकाणी विशिष्ट खनिजांची कमतरता जास्त असते.

- ओलसरपणा टाळा – विटा कोरड्या ठिकाणी ठेवलेल्या असतील याची खात्री करा.

- जनावरांची आवड तपासा – काही जनावरे विशिष्ट प्रकारच्या चव असलेल्या विटा जास्त चाटतात.

- डुप्लिकेट प्रोडक्टपासून सावध रहा – फसवे ब्रँड्स टाळा आणि नेहमी अधिकृत विक्रेत्याकडून खरेदी करा.

“योग्य चाटण विट = निरोगी जनावरे + जास्त दूध उत्पादन”

लेखक- नितीन रा. पिसाळ

पशुसंवर्धन सल्लागार व कृषी अभ्यासक

फार्मर द जर्नलिस्ट- कृषी जागरण (राष्ट्रीय कृषी मीडिया)